1. QESÊ VERİ

Şair Kemal AKAY Xamırpêt*

Şiire, eke çelê zımıstani de, pukeleka Xızıri de dest – paê to cemediyê, bêçıkê nınganê to cemed gureto, xo şanena soba, koliya ver kena germın. Ma, eke zeria to bıcemediyo? Şiire ki çiyê de nianêna. Şiire goranê her kesi çiyê vana, her beni isani ra şiire çiyê vejena, isani xo rê çiyê vejenê, nêvejenê; ê zanenê. Şiire gorê mı, isan çiyo ke xo tede vêneno, can u ro tede vêneno. Zê ju lawıka ke vajina, vano, ez awa. Şiire a be xuya. Şiir u şiwaranê Dêrsımi de, weşiya xo biyaene çinêbiyaene sero dewam kerda. Edebiyatê xo vatene de u goş be goşa ra arda hatani roja ewroy. Qalê Sılêmanê Qıci ken. Şairê ma Sılêmano Qıc şair u hostaê nê kario. Ez no tebliğê xo de, Tarıxê mao ke sed serra niamo nüstene, huner u şiiranê şairê mao ke raa ma kena roşti, ina şıma rê ana re zon.

2.TARİXÊ ZAZAA DE ŞİİRE

Tarıx ebe serra, ebe sed serra, ebe hazar serra isan şikino sero vındero. Arêkerdoğêni bıkero. Tarıxê isantêni çı hêf ke şer, ceng, goni koletêni, dışmentêni, koçberêni, surgın, xaintêni u ebe zulım u zordarêni amo vıraştene. Tarıxê isantêni phonc qırna de, phonc sistema de anê re zon tenê Tarıxwani u tenê ilmdari. Qomo komunal, koletêni, feodal, kapitalist u ebe qomê soayalistêni tarif kenê. Nê ilmdara, isana ebe hazar serra qoma weşiya xo se viyarna ra, kemera sero, mığara u cao ke weşiya xo dewam kerda, ebe kamci çiya pê kar u gure kerdo, arêkerdoği vanê; no ê fılan waxtio, isana ebe nê aleti şiyo neçir.Ebe nê alêti pê kar kerdo. Kemer u zınara sero resm u şıklê ke vıraştê u.ç.b. Hama eke nüste vejiya, endê verê coy isana ebe çınay se weşiya xo viyarna ra, dina ra ma rê çı mendo? Kamci alet, kamci qılafet nê, saiya nüsti de, endê qomi isani çı fıkrinê, çı wazenê, saiya nüsti de / nüsnaiş de ma nina ki zaneme / museme. Endê qoma ki kulturanê dina ki rüyê hardi de çı esto, çı çino, isani nina ki musay. Se ke imparatoriya dewleta Osmaniya şeşse u hirıs serre hukmê xo se dewam kerdo. Ma uja de nia dame u zaneme ke, zor u zulmo ke, qoma sero kerdo, Zazaa, Kurda, Elewiya, Hermeniya u qomanê bina sero. Mêraso ke cumurêtê Tırka Tarıx ra gureto, o zulm, neheqêni talan surgın u kindarêni hatani roja ewroy dewam kena. Hirıs serra peyêne de qom u kulturê zerê sindoranê Tırkiya de, nina seba kamiya/kimlik u kulturê xo biarê zon, owo ke niamê sarê nê qom u mıleti, nêmend. Çewres hazar isan ame kiştene, zon ame menkerdene, namê isana, namê dewa, koa, namê deyşta u namê isana menkerdi . Hirêhazar dewi terefê dewlete ra amay vêşnaene, hirê milyon isan ebe zor surgın kerd. Ma zaneme ke qomê Zazaa ki nina pêrine ra nesibê xo guret. Ez ebe hirêsê ya ki çarsê sere, imkananê ewroy de Tarıxê Zazaa sero nêşkin arêkerdoğêni bıkeri. Çıqa ke van, Tarıxê Zazaa, Ez Tarıxwan niya. „Tarıxwan, çiyê ke biyê, raştiya dina sero vındeno; şair; gere se bıbo, mecburiyeta weşiye nina nüsneno“ fıkrê xo vajo. Ez nê tebliğê xo de sed serre sero vınden. Şahadê ma Şair Sılêmano Qıco, serrê xo newa u newê.

1. ŞİİRE ÇIKA

Şiira Zazaa nüsnayış, Tarıx de zaf khan niya. Eke esta ki, ma hona nêzaneme. Çımke arşiv u wedardene u dezgê xoyê khani çinê. Weşiya xo vatene de dewam kerda ebe qese, itha qesê biyo, o qese feka ra biyo vıla. Goş be goşa ra biya vıla. Caê de bin de amo vatene, sero amo qesêkerdene, a qesa u a muculaiye uja nêmenda, feka ra biya vıla, wertê mıletê ma de caê xo gureto. Çı hêf ke niamo nüsnaene, kıtab, pêseroke (dergi, mecmua) de neşr nêbiyo. Goş be goşa ra biyo vıla. Pira, raybera, isanê ke qese u sêncê xo qomê xo sero esto. Ebe o şıkl dewam kerdo. Tarıxo nüste ma dest de çino. Ma şikime sed serra peyêne sero vınderime. Zazaa çınay sero şiire nüsna. Şiira Zazaa çınay ra tesir gureto, şairê xo kamê, ebe kamci zon nüsno. Kami sero nüsno, Nêmo zafêri çınay sero şiirê xo nüsnê? Tesirê kamci şairi Zazaa sero, şiira Zazaa sero ca gureto? Şiire se ke biya, ama naskerdene, dinya ra biya vıla, her qomi gorê xo name no pıra. Hatani roja ewroy, şair ra hunerbenda, ilm u zanıtene her kesi ju name no pıra. Zazaa de, zon, zagon, Tarıx, weşiye, huner u hunerbend. Şair u hozan kamo? Ez wazen Tarıx de filozof u Tarıxwana, şiire se tarıf kerda. Şiire se ke her kes zaneno henêna ya ki dügel u qomanê bina se veta werte. Tenê ina qal keme, hona bêrime şiira ma ser.

Dınya de en zêde Aristotoles (384 – 322) şiir u şaira sero vındeto, sare dajno. Xêlê çiy vatê, nê filozofê Yunana „Şair huner u hunerbend, muzik her çi teğlit ra kuno kar, teğlitê jubini kenê.“ Hatani roja ewroy ki, no fıkır hona sero êno mışewre kerdene u qesêkerdene. Aritotoles nê çiya defêna keno hira u vano ke: „Epos (destan) tragedya (trajik), komediya (komedi) Flut u gitare (muzik); nê huneri nêmo zafêri teğlidê. Feqet nê hirê çi jubini ra hirê tenê raya de benê ciya. Nina ebe çiyo ke pê teğlit kerdo, ebe çınay teğliti vıraştê, ebe senê şıkıl teğlit kerdo.

Nêtê mı çino, şıma rê felsefê Yunana sero filozofanê Yunana sero qal keri. Labelê gorê mı şair u şiire emeg u kulturê ê waxtio. Gorê mı, ma ewro şiir u şair de nia dame, kıtabanê dina waneme, tiyatro wendiş u huneranê dina de nia dame, o waxt Aristotolesi zaf çiyê de xırab u şaş nêvato. Çımke Aritotolesi verê hazar u şeşsê u vist u heyşt seri ravê no fıkrê xo ardo re zon. Ewro ki zaf zaf çiy nêvuriyê. O waxt Aristotolesi şairi kerdê dı nıvşi; „Ju: Tenê (taê) şaira şa padişa u saltanatê dina sero, ê goynê ebe çımanê dina nüsno. Dıde: Tenê şaira ki, isananê feqira, belangaza u desttenga sero şiirê xo nüsnê. Tenê şaira ki, şiira xo hatani nıka se biyo, nae ra tepiya se beno, her çi heni nê? ‚Gere nia bo, zê mı bo‘ vano. Ya ki şairê ke qom de biyê meşur, ênê naskerdene, mılet cı ra hes keno, teğlidê dina keno.“^[Şair u hunerbendi nia tarif kerdê verê hazar u şeşsê sere. Helbet no ju sistemo, ju kulturo, ju weşiya, ju qurdişano. No sistemo nianên ki gırêdaê weşiyo, qomio, dewleto. Ê mektebio, domantêni, piltênio, itıqat din u şexsiyetio. Nê çiyê ferzi ke amay têlewe, benê kamiye, benê şexs, zat, exlaq-moral. Cao hop-hazır de exlaq-moral nêbeno. Şair u huneri ki niaro, o ki zerê ê qomi dero. Şair u şiire eke nê çiyê ke ma cor kerdi derg, ya nina qebul keno inam beno, ya ki, heni nê gere no çi, na raye, no sistem bıvuriyo. Goranê dae emeg u kar keno. Ebe şiire, ebe huner, ebe roştberêni ebe muzik u.ç.b.

3.1 Edebiyat de çand qeydê şiire esta

Ma cor tenê qalê şiire kerd. Şiire çıka, kami nüsna, kami sero, çınay sero nüsna. Çı waxt nüsna. Şiire se êna nüstiş, kam wayirê na şiire veciyo, kamirê biya mal. Qom de caê xo çıqa esto? Faydê xo qom rê çıko? Tesirê xo kam sero biyo? Qomê Zazaa de çı waxt kami şiire nüsna?

Şiire her qom, her dewlete, her dügel de, hukm u caê xo ju niyo. Qom, sistemo ke tede weşiya xo rameno, edet u zagonê xo senêno, şiire ki gore nê edet u zoni şiya. Hona ke isana rüyê hardi de, imparatori, dewleti, qomi jubini nas nêkerdi bi, şiire zerê ê sindora de hepıs bi bi, mend bi. Eke imparatori, dewleti rıjiyai, sindorê werte dügela vuriyay, o waxt şiire teyna nê zon, zagon, edet u torey ki jubini sero hukmê xo vejiyay u bi vıla. İsani dewleti, qomi jubini ra zaf çiya musay. Weşiya xo heni ramıte. Karê huneri ki nia bi. Muzik, din, siyaset, moral u exlaq goranê kami raşt bi. Kam qerar bıdo cı? Kamci rındo, kamci xırabıno, zordar, zulmkar, wayirê saltanati kamo? No qey niaro, goranê hondae edeta kamci rayşto? İsana endê zaf çiya ra xebera xo biyê, şanıtêne têver u sero mucılaiye kerdêne. Ebe no qeyde her çi her cara bi vıla. Huner hunerbendêni, şair şiire u teknik, her çi endê rew biyêne vıla. Qomi bınê tesirê jubini de mendêne her hetê ra. Gere endê şiire ki ju name, qalıb, nıvş, sistem bıguretêne. Şiire hatani nıka ebe senê qalıba ra nas bena. Nê qalıbê kılasiki sindorê xo hatani kotirê?

• 1. Pême u qalıbê şiire kamciyê, dügela de senêna?
• Epik, şiira epike; zonê Yunana de êna manê ‚destan’e‚‘epos‘ ra êna, hona ke nüste nüsnaiş çinêbiyo, o waxt ama vatene. Rolê de gırs wertê dügela u ejnebiya de gureto. No qalıb u şıklê qehremanêni egitêni, şer ceng u welat heskerdoğêni cêna zerê xo.
• Lirik, şiira lirike; şair fıkr u ğeyalanê zerê xo, ebe zonê de kêf u heyecan ano re zon, dina ra vajina. “Liyr” enstrumentê muzikio, Yunana verênde waxto ke şiire wende ya ki vajiyê, ebe nê enstrumenti cınıtêne (dênê pıro), coka no qalıb ebe namê nê enstrumanti êno zanıtene.
• Dramatik, şiira dramatike; weşiya isana de çı vêrdo ra, heskerdene, waştene, ters, xofê xo çıko, ebe raştiye sero vındena, payjo ana ra zon. Zulm u weşiye de çı vêrdo ra, ina zê şanıke, şair ano re zon. Tenê fıkri vanê, şiira dramatike şiira epike ra pêda biya, zerê dae ra veciya.
• Didaktik, şiira didaktike; huner, felsefe, exlaq u nê çiya musnenê qomê xo. Hozan u şairê ke na şiire nüsna, (Tarıx de) qomê xo de zanıtene, tecrube u zê mordemê ke roşti kenê vıla, zane u roştber say biyêne.
• Pastoral, şiira pastorale; rüyê hardi de rındekbuna tabiati, reng u rengê çoli – deyşta, koa, çhema, ebe zonê de şirin u weş êna nüsnaene, heskerdene tabiati kena zerê isana.

3.3 Şairê Zazaa gıraniye ebe kamci qalıb, kamci pême nüsnê?

Şairê Zazaa u şiirê Zaza welat de, caê de hira u mıqerem cênê. Zafêri hetê Dêrsımi de Şairanê ma wertê qomê ma de nam do. Eke ma qalê Dêrsımi keme, sindor u cao ke mıletê ma verênde tede weşiya xo ramıta u uja de hukm kerdo, uja êno isani viri. „Hetê de xo şaneno Erzurım, hetê de xo şaneno Sêvaz, hetê de Gumışxane u Erzıngan, heto bin de xo resneno, Gerger u Semsur“. Eke qalê lawıkanê Dêrsımi bıkeme nê sindori cême vera çımanê xo. Hatani cumurêtê Tırka awan nêbi bi, zerê nê sindori de hukmê mıletê ma bi. Helbet nê tebliği de nêşkin çıqa şiira Zazaa esta, sero vınderi. Şair u hozanê namdari u êyê ke namê xo qomê ma de caê xo gureto, dina ra jukeki sero vınden: No Şair u hozanê mao namdar, Sılêmano Qızo (Sılo Qız). Serrê xo 99ê. Mı dest de Tarıxê Zazaanê sed serre nüsnaiş çino. Hama Sılêmano Qız kuno sed serre. Şahadê ê waxtio. Ma verênde goş bıdime şairê ma.

3.4. Şairê Welati Sılêmano Qıc

“Sar vano, Sılo Qızo
Halbuke, aqıl ra dengızo
Taê vanê, Mılızo
Thamare ra xaso, Khurêsızo
Zerrno İngilizo”

“Ez Mılo de amo dina. 1913 de, feqet nufıs de ‚Süleyman Doğan (1937)‘. Ğelet nüsno. Ez 1937 de defa dıdine zeweciyo. Ez o waxt des u phonc serre biyo. Wayirê domonu biyo… Waxto ke piyê mı merd, ez des u hirê serre biya… Namê piyê mı ki Sılêman biyo, Sıleman lacê Heseni biyo. Namê maa mı Saxanıma, çêna Uşênê İbraimia, İbrahim lacê Uşênê Ana İsme biyo. Cısnê Khurêsunê, wayirê kıremete biye.. İno tüyê xerrepiyai bile kerdê wes. Tü çıkê, yanê… Mordemo ke khul tey veciyo, mordemo ke alancuğe veciya, têde kerdê wes. Kemane ver dero, khalıkê mı cınıto, piyê mı cınıtêne, ez ki inu ra mıso. Dêka dêka ma pina, usar ke ame, asma Marte 21ine de ke dar u ber sızdê hardi bi, sona, çita ho erzena dare ser, cı ra mırod wazena, vana: Mırodê mı uwo ke, az u uzê mı sair bo. Mırodê ho yeno hurendi, piyê mı, apê mı i têde benê sair. Piyê mı, lazê apê mı şiwari vatêne, dina vêsnêne. Ez hona domon biyo, piyê mı ez berdune veyvu ro fetelnêne. Hona phonc-ses serri de biyo, mı dest fit cı, gıran gıran cınıt. Piyê mı rew merd, ez hona des serri de nêbiyo, ez berdu veyvu, mı veyvu de cınıt. A taw dawule-mawule çinê biye, veyvê ma eve kemane cınıtêne, ebe lawıku vatêne, citi viyarnêne ra. Ez berdêne veyvu, mıleti zof hewes kerdêne, gos nêne ra mı ser, mı ki cınıtêne, vatêne. Têw.. verva mıleti şiyêne.. Çıko, to heni vana… Vengê mıno verên biyêne, sıma bıdiyêne, kokımine xıravıniya piyê mı. Mı ke “Guliye” vatêne, mılet veciyêne hermunê zubini ser. Mı neqesnêne, vatêne, têwww…

Şairê ma Sılêmano Qıc tertelê Dêrsımi 38 de ez des u phonc serre biya. Her çi zê ana sate êno mı viri. Dewlete u eskera zulmo ke ard ma ser de, kesi niard ma ser de. Aşiri verday pê, wertê isananê ma de, xaintêni vete. Aşiri gureti lewê xo perê dina ra kerdi vıla. Aşiri kerdi dışmenê jubini. Qeweta mıletetê ma kerde lete-lete. Pê mıletê ma xapıt. Nia dê, şairê ma ê roja se ano xo viri;

“Hew. Ma çae nêro mı viri.. Mılet qırr kerd. 38 ame, ordi ame.. Mı hermeta huya rametiye a taw remnê. Mı leçegi eşti sare ke pırd ro bıvışni bover, esker zofo, nia vêreno têver ra. A feqira mı ki nia tersu ra tıkena, endi sewe biya lete. Jü eskeri mı ra pers kerd, va ke: ‘Na kama, to nae itha ro bena koti?’ Sukri onbaşi bi, ey ez nas kerdêne. Mı i eskeri ra va: ‘To so, veng de Sukri onbaşi, bêro!’ O cenderme şi, Sukri onbaşi veciya, ame. Cığara pişte têra, dê ve mı, mı horê sımıte. Ez şiyo lewê Qoçoğli , Qoçoğli ifadê mı guret. Uza jüyo de Zaza bi, Qoçoğli veng da i Zazay, Zaza ame. O Zaza Palo ra bi, namê ho Mursa bi, eskeri ho de ardi bi. Tenzbaneci (tercuman) bi, ma zon nêzanêne, i Mursay ma rê tenzbanecêni kerdêne. Qoçoğli ma ra pers kerd, ma ra ifade guret, bado Qoçoğli Mursaê Zazay ra vat: ‘Na hermete bere, çê sıma de hewn fiye, sodır ra sıpêde ra hata bonanê çê Ali Babay tey so, raviyarne, horê şêrê.” Ma a sewe çê Mursay de mendime. Bi sodır, Mursay ine ma viyarnayme ra, ma şiyme çê. Rocê eskero ez fişto ra ho ver, berdo Mamekiye. Dewıcunê ma qumandari ra vato ke, ‘Dewa Mılo dewrê verêni de yê ma Mılu biye, Alu zor kerdo, ma ra gureta. Nıka ki dewrê hokmatio, ma dewa ho peyser wazeme.’ Alu ra ki jüyê ma rê gerre kerdo ke, ni mordemeki eskeri qırr kenê. Ez berdo qereqol, eskeru kerd ke mı bıkısê. Ovacığe ra Sukri Çawus bi, jüyo de zımêlexişto beznebari.. To hewesê cı mendêne. Ey ez nas kerdo, nêverda. Cendermu ez berdo, gırê do dare ra ke mı bıkısê, o Sukri ame, vat: ‘Ney raverdê, Qocoğli kamo, Qocoğli se ni mordemi dano kıstene, no mordemê mıno! No sairo, kemane cıneno.’ Roca Haqi mı kemane guretêne cınıtêne, inu ki reqeşi kerdêne, çêfê ho dêne ardene, endi tersunê qumandani ra keşi mı ra thowa nêvatêne. Ez berdêne Ejiz Avdel, berdêne Jêle, ca ve ca, elaiye ve elaiye fetelnêne. Mı Tırki, Kırmancki (Zazaki) lawıki vatêne, kerdêne tıra, kemane cınıtêne, eskeri kotêne reqes.. En jêde inanê ke Kırdaski zanıtêne, na hetê Meletiye ra, zu ki Zazaunê Paloy mı ra has kerdêne, mı sero merdêne.” Şairê ma Sılêmano Qıc saiya kemani de weşiya xo xelesna ra. “Ez saa kemani ra xeleşiyo ra, eke heni nêbiyêne, eskeru ez kıstêne. Rocê cendermê mı rê heqaret kerd, vat ‘non to ra, to geber ken’, ez urzno ra ke mı ro do. Yüzbaşi ame, perrna ser, vat ‘no mordemê elay qumandariyo, nıka ke pêheşiyo, n… moa to!’ Yaaa! A non u sola pi u khalıkê sıma bo.. Ez saiya kemani ra xeleşiyo ra.. Heni nêbiyêne, ez ki kıstêne..

Weşiya Sılêmanê Qıci mı tenê derg gurete, taêna nas bone. Wertê qomê Zazaa de, Sılo Qız, Sılo Qıc êno vatene. Ma ebe name dê vajime, Sılêmano Qıc. Ma qalê huner u hozanênia dê bıkeme.

Sılêmanê Qıci şiirê xo, lawıkê xo, şiwarê xo zafê. Reportajê xo de vano “hirêsey lawıki sarê mı derê.’ Helbet pêro niamê nüsnaene. Waxtê Tertelê Dêrsımi de des u phonc serre biyo. No tertele ra tepia şiwarê xo zafêri, şer (qewğa) kiştene, vêşnaena, qetlkerdena Dêrsımıja sero vatê. Hemı ki ebe kemanê xo cınıtê.

Ju Şiware; Welatheskerdoğêni sero, şiira İmam Heseni:

İMAM HESEN

Ax Setero, Setero

İmam Hesenê mı cade yeno ko ra

Mae qedaê lazê jê to bıjêro, bıko

Goni ken be semtêni u sefkanênia to ra

Qomo, hala reyê bêrê,

Şine ke des u dı mordemu lajê mı merredno ra

Kardi na ro vıle, sare bırrno tiji vera

Dest u bojiyê İmam Hesenê mı cıra kerdê

Ebe weşêni kerdê be cendegi vera

Wel u kemerê dinalıği do arê

Kerdo cendegê şêrê mı sera

Meytê lazê mı letê bınê wele dero

Letê verdo tijia amnoni ver, wiiy.

Şairi itha de zaf kuno re xo ver. Mordemê zê İmam Heseni ebe bêbextêni, eskeri vera çımanê isana ebe zor berê bıdê kiştene, qe mecela xo çina. ‚Şıma nê zulmi se qebul kenê?‘, veng keno re qomê xo („Qomo, qomo; hala reyê bêrê!“), ‚şıma nae se qebul kenê?!‘ Sero na şiire şaneno pê, mıqam vırazenê u keno şiware. Xêlê şaira de hisiyatê nianêni estê. Coka ez van, Sılêmano Qıc verênde welatheskerdoğo. Goşê xo, khezeba xo welat u isananê xo serowa.

MİRE MİRE, BÊBEXTO MİRO

Mire Mire, bêbexto Miro

Bêbextêni meke, dışmenê to Xızıro

Kam ke be kıneno, xain gıneno pıro

Ala urzê, Memê İlaşi çheki guretê

Kıstena Xelil Begê mı rê fit cêrino

Bego, dik veng dano

Mirê mı nao sodıro

Miri xapıto

Xelil Begê mı qan kerdo

Berdo Bağıre, tey sond werdo

Way Mire, way Mire, Heq to rê nêverdo

To Xelil Begê mı do kıstene

Çêveri, odi u qonağê Fême de zerze kerdo.

Na lawıke ki Sılêmani Qıci wertê aşira de, fasadêni, çımesurêni, bêbextêni sero xêlê aşiranê Dêrsımi jubini telef kerdo. Şair u hozanê dina ki bêveng nêmaneno. Wertê aşira de a dışmentêni herç ke şona, bena xori. Şairi ki ebe o qeyde fıkr u vatena xo vano. Na lawıka dê werte de cigerê ke vêşenê, çêyê ke bêwayir manenê, isanê ke vejinê koa, hunerê xo de ano re zon. Mesaj dano qomê xo, nê çı buglatê şıma vejenê. Eke tı bêbextêni bıkerê, Xızır neyarê tüyo. Çımê xo qom isananê xo seroê. U vatena xo ki ebe no qeyde resneno qomê xo. Heto bin ra ki neheqêni qebul nêkeno, zawtê Xızıri dano pıro. Şair u hozanê ma vera dewlete, vera Celal Bayari vata.

ÇUXURE

Wayi wayi wayi, Süli Ağaê mı, wayi

De wayi wayi wayi, Hesen Ağaê mı, wayi

Hequ tala bıvêsno çê Celal Pasayi

Hequtala bırızno, bero çê zalım Celal Pasayi

Ağlerê Çuxure xanım u ağay pêro gırê dayi

Fist re rae, rusnay ap u ded, beg u bırazayi

Berdi verê kertê Mazgerdi de

Hata son tijia amnani vera

Xanım u ağay vındarnay

Celal Bayari emır do

Ağır makiney ardê, gırê dê

Zalımi ver ra nay be ma ra.

Şiware, şiire lawıke bena derg, şona. Eke şair u hozanê ma namê Celal Bayari medêne, namê dewlete medêne, çand kesa zanıtêne, rolê C.Bayari? Tarıxê Zazaa o waxt kami nüsno? Hirıs u heyşt de kami isanê ma bırnê, namê ju be ju zanê. Sılêmano Qıc ki şahadê ê waxtio. Arşiva rojê ma rê ra nêkena dewlete. Nae ma rınd zaneme. Şairê ma 99 serriyo, waxtê tertelê 38i de des u phonc serre biyo. Her çi zano. Ebe çımanê xo diyo. Na şiwara hozanê ma her ca de êna vatene. Ez vist u şeş serre biyane, mı Estamol de kasetê Hüseyin Doğanay guret, o waxt mı na şiwara Çuxure heşnê, mı nêzanıtêne, şiwara Sılêmanê Qıcia. Tabi Hüseyin Doğanay u tenê lawıkwananê bina ki, ferqli varyanta de vata.

Hüseyin Doğanay, nia vatêne kasetê xo de:

ÇUXURE

“de wayi wayi wayi

de wayi wayi wayi

de, Mısto, lo gavano

de, tı eşmo se kena,

Celal Bayar amo

eşmo ma rê meymano,

Non sola ma nêweno

Ma de xain nia dano,

Tam zerrê mı terseno

Eşmo Dêrsım qır keno

de, wayi wayi wayi,

de, wayi wayi wayi

va ke, zalım, rew ma ra ne

domanê ma vêşayi.”

Waxto ke mı goş nêne na şiware ser, zerê mı ez werdêne. Celal Bayar endê mı rê dışmenê de pil bi. Mı no kaset ard, ma u piyê mı ki çê de goş na re ser, mı piyê xo de nia dêne, to vatê, sêl amo ser de, ju qesa fekê dê ra nêvejiyêne. Maa mı va ke, rayberê ma Nazmiya ra her serre ênê wertê talıbanê xo, ina ki ma rê eyni na şiwara Çuxure vatêne. Piyê mı bêveng mendêne. Nêwaştêne na dawa sero qesê kero (Teğmin ken, piyê mı malım bi, coka nêwaştêne C. Bayari reisê cumuri sero qesê kero!)

Şair u hozanê ma lawıkê eşqi ki sero xêlê nüsnê. Lawıka heskerdene Guliye, lawıkê de derga, ez şıma rê dı çekuyanê Guliye sero vınderi.

GULİYE

Namê to Güliye
Sağa peyêne, xetama qesê vace, tesela ma bıfiye
Gılanga ho mı de, berji ho vıle, şêri verê asma newiye
To dıma di-rê serri fetelino, hondê ho mırdiye
Dama şiaê mı de nêmenda, munıta, biya sıpiye
Hirê seferi kerdo sıleci, no ro textıkonê gemiye
Ondêr bımano, dina bosa bêfaydiye
Heqo, bojiyê fızılo bıcê, berze peyniya Qaf Dağiye
Heq mırodê ma bıkero, to biyaro, Hesenqajiye
Kunime tê vırandi zê zama u veyvıka newiye
To mekuma, raa ho hukmatu ra fiye
Hukmatu dest de neler bego gırê de, era ho ver mekuye
Di-rê roci xorti dewa ma de biyê kemi, dewe biya xan u xırabiye
To ke bêrê dewa ma, esq u çêf kuno cı, bena veyviye

Cêni estê, aqıl u famê to gırano
Cerez koun ra zofo, sermiyanê ho fidano
Çheki jêvegu de estê, süsliyê ho Alemano
Çısm u buriyê to rındekê, yajiyê serê qezentu – kıtabano
Xoce u hekim bıbo, na derse roniso, bıwano
Can polat bıbo ke, vera lıngunê to pay bımano
Xoji ve mordemê hewli bo, gırê dano, feqir baxa-bax nia dano
Lewê nan liska to ra, sisiko zê thomê gostê qırbanono
Bezna to cüanıke rındeka, zê Martin u Alamano
Raşti vace, kamo, jê sairê to ni qeydo imis keno, vano
Qedaê Sılê ho bıcêri, çıçegê cematano

Gorê vatenanê Şairê ma hirısê lawık u şiirê xo estê, pêro viri derê. Pêro ê dê mebê ki, hirêsê lawıke zano. Helbet ê şairanê bina zano, ina tey hesab keno. Bê dae ki, hona kes tam rınd nêzano, çand lawık, şiir u şiwarê Sılêmanê Qıci estê. Qey nêzanê? Çımke zafêri niamê nüsnaene, kıtab u dergi mecmua de niamê nustiş. Se ke ma va, fek be goş be goşa ra biyê vıla. Cem cemat, mıslet de amê qesêkerdene vatene. Heni weş mendê.

Şiwari, lawıki, şiiri, heway, çekuy, mılqi, şanıki, beyti, deyişi, qesê verêna, qesê khalıku u pirıka, itıqat u.ç.b. nina sero Dêrsım zê ğezna kulturê mao. Hirê ornagê ke mı cor dê, şairê ma Sılêmanê Qıci de:

Ju : Welatheskerdoğêni sero

Dıde : Qomê Dêrsımi sero çı zulm esto, ebe hunerê xo vera cı veciyo

Hirê : Wertê qomê xo de ihtılafê ke estê, zonê de weş vera cı vejiyo

Çar : Kêf u eşqê mıletê xo nêeyşto peyê çımanê xo, cı rê thamur cınıto, vato.

Phonc : İtıqat u raya mıletê xo çıka, a rae cı rê kerda zalal, bêomıd nêvırdê

Şeş : Mıslet cem – cematanê qomê xo de amo diyaene, cı ra düri nêkewto.

Hawt : Wenden u nüsnaena xo çina, qomê xo bêşiwar, bêlawıka u bêşiire nêvırdê.

Heyşt : Bêomıd u bêqudım nêkweto, hatani şan nêberbo

New : Şair u hunerbendanê bina ra ki qewete gureta, teyna nêmendo.

Des : Tertelê hirıs u heyşt de welat ra nêvejiyo, nınga xo welatê xo ra nêbırna.

Goranê qırnê ê waxti, nêzibo, omıdê xo nêbırno, çetıniye rê teslim nêbiyo…

3.5 Şiiranê Sılêman’i Qıc’i de kamci qalıb u pême estê.

Cor ornagê şiira de mı Awropa de u tenê dügelanê bina de, zafêri ebe ê qalıbanê cori nüsnenê. Feqet nê qalıbi ki zerê xo de onci bırinê ra, nıvş be nıvşe nüsnenê. Ornag: Eke ebe ju şairi qalıbê epike nüsno, zerê nae de ki onci çand şıklê bini ki kerdê hira. Çand şağê bini ki estê. Eke ebe qalıbê pastorale nüsni, Awropa de teyna gırêdaê nê qalıbi nêmende, tenêna, şağê bini ki kerdê ra. Her kulturi zerê xo de goranê edebiyatê xo ravê benê, kenê hira u ju sistem nanê ro.

Şair u hozanê ma Sılêmanê Qıci de ornagê ke mı cor dê, şiwara İmam Heseni, ‚Mire Mire Bêbexto Miro‘, çıqa ke serbest wezn nüsna, onci ki qafiya tede esta, ju qalıb tede esto. Ju şiware şiire niya, payjo kerda lawıke. Qey, tenê şairi sarê xo de fıkırinê, ‚ez ju lawıke nüsnen‘ ya ki vanê, her çi sarê xo de qedenenê, anê, nüsnenê ya ki vanê. Feqet eke şiire biye hazır, amê qom, caê de bin ki cêna. Çımke her kes nae ra çı fam keno, gorê xo tarif keno. Ju keno şiire, ju keno lawıke, ju keno hurındia şiire. Yanê, şair şiira ke nüsneno, ‚ez nae ken lawıke‘ ki, sarê xo de qedeneno, hona nüsneno. Sılêmanê Qıci nêmo zafêri şiwar u destani nüsnê. Gorê lawıka nüsnê. Çımke kemane dest dero vano. No ki ju orjinê hozan u şairanê Dêrsımio. Veri ra nia amo. Şair u hunerbendi tesirê xo her tım jubini sero esto. Sılêmano Qıc ki raa khalık u piyê xo ra şono. Piyê xo u apê xo ki şair biyê. Hozanê ma gorê ê waxti, tenê kesi şikinê vajê, şiirê. Beno, ez vera cı nêvejin. Şairanê maê bina ki nia ebe o qeyde vato. Helbet wertê zafine de ferqe esta. Dêrsım de verê hirıs u heyşti ki sarê xo rehet nêbi. ‘Dewleta Emewi, Abasi, Selçuki, Osmani pêroê xo Suni biyê, pêsirê Dêrsımi u Elewiya rehet ra nêvırdo, hatani roja ewroy. Thamara şair u şiwar u lawıka, Dêrsım de qe nêbıriya. Kesê ke ewro hunerê nê hozanê ma teğlit kenê helbet estê. Şair u hozanê ma şiwar u lawıkanê xo de verênde ebe wezno serbest dest kerdo cı, qafiya kerda cı, payjo çarna, onci wezno serbest. Sılêmano Qıc şairê ma ez şikin kamci nıvşe de name keri. Şairê ma gorê şiir, şiwar, lawıku de şairê şiira ‚‘epik u dramatike‘ de caê xo cêno.

3.6 Hukmê zoni şiire sero çıko?

Zon çıqa dewleti bo, şiire ki hondae dewletiya. No onci helbet gırêdaê şairio. Şair ebe zonê xo şikino şiire ki dewleti kero, ravê bero. Çımke her çiyê şairi verênde zono. Se ano re qeyde, se jubini ra gırê dano, helbet ferzo. Goranê şairi kulturo ke gureto, dınya de se nia dano, çiyê de muhimo. Şair koa, deyşta, çhema, gola, kerra, zınaranê welatê xo gere zê kafa destê xo nas kero. Kamci zon u qesa de qom u mıleto cı ra hes keno, gere ina ki bızano. Heskerdene, kesrete, tengasiya ina ju be ju bızano. Zono huşk u hol teyna çiyê niano. Mıleti ke xo na şiire de nêdi, cı rê mal nêbena. Hes kena şair xo raqılaşno. Şiire ebe zero hira kêfweş, u cesaretın bo. En çiyê de qışkek de berbiş, fıkranê xo de qerarli u zalal bo. Şiire şairê xo dest de zê kemeranê çengiya, eke şaş ya ki ğelet nê ro, o dês rıjino. Şiire ki zoni ki henêno. Şiire gere merde mebo. Her tım nınga sero bo. Tik bo, metewiyo. Şairo tersenok nêbeno şairê welatê xo. Ebe berbiş u zibaiş teyna nêbeno, waxt ke ame, gere huyaiş ki bızano. Şair u hozanê Dêrsımi, de, ha verê hirıs u heyşti, ha hirıs u heyşt ra dıma şiwari u lawık u şiirê xo, zafêri, dışmenanê Dêrsım serowo. Rojê de rehet u serbestiye nêdiya, nê harda de. Şair u hozanê ma Sılêmano Qıc zonê xo rındek zano, qomê xo de şin u şiwar de tımi lewê dina de biyo. Merdene de lewê dina de biyo. Derd u khulê qomê xo, ina vato, ‚ana dırbetia (bırina) ma sero vaje‘, ê ki vato, ‚bê veyve, ma rê, ana hewa vaje, tenê zerê ma rehet ke.‘ Ebe zeria xo şiyo. Kam waşti cı rê lawıke, kamci waşto, cı rê şiware eyşta ser. Qewete qudım u taqate da isananê xo. Helbet no karê hozan u hunerbendano, seba qomê xo emeg u moral bıdê cı. Hem fino berbiş, hem fino huyaiş, kamci mıxenetêni bıkero, şaneno rüyê dê, sero lawıke vejeno. Ebe kılmêni, şairê ma biyo her çiyê mıletê xo.

3.7 Şairê Zazaa estê, zonê Zazaa kotiro?

Helbet ma qalê şair u hozananê bina ki gere itha de biarime zon. Sey Qaji, Weliyê, Uşênê İmami, Qemero Areyiz, Baba Dewrêş^[17], Zılfi, Serdar, Mamud, Şervan Barihas, Hüseyin Doğanaz, Memed Çapan, Zeynelê Qeremani, Alaverdi u namê bini. Ma çıqa qalê Zazaa, edebiyat, tore, huner u kulturi keme, verênde zon êno re ma viri. Sebebo ke Zazaki de radon, televizyon kıtabxane, mektebi u akademi çinê? Zazaa de hunerbend, ilmdar, muzikwan, şairi estê, ma ê dezgê xo qey çinê? Nia dê, Mesut Keskin^[18] vano çı Zazaa sero: “Zazaki verênde defa juyine terefê Zazaa ra teğmini nüstiş 1798 u 1831 de nüstê Sultan Efendiyo ke Elewiya sero nüsno, hona ma dest de çino. (Dehqan 2010:2) Serra 1857/58 de İranolog Peter İ. Lerchi herbê Urızi u Osmaniya Qırım de, hepıs de ju Zazaê Bingoli de, dê sero qeydê ke (notê ke) guretê, dê vıraştene ebe alfabê latini nüsnê…. Nê tenê kari terefê ejnebiya ra hatani ser ra 1932 Almanya Leipzig de benê kıtab, vejinê.“ Uja ra tepia, yanê serra 1932 ra tepia hatani 1963, hetê zonê Zazaki ra pelê dara bilê nılewinê. 1963 se biyo: „Estamol de Roja Newe de ju qezeta vejiya. Zazaki, Tirki u Kurmanci, a ki teyna ju more vejiya, ae ra tepia, menkerda“^[19] Zazay, welato ke tederê, roja ke cumurêt ilan biyo, ae ra tepia dewlete zone Zazaa kerdo men ‘yasaq’. Çê xo de, şênatiye de, veyva de, dewe de, merga de, hêgaa de zonê xo qesê kerdo. Eke dewa xo ra vejiyay, şi şehera, şi mekteb, bi wayirê meslege, bi memur u.ç.b., zonê xo endê kerd xo vira. Ma, wendoğ, ilmdar, malım, tıxtor, roştberê Zazaa çinê bi? Biyê, se çinê biyê! Şeşsê serre bınê bandıra İmparatorê Osmaniya de qe çiyê nênüsno, Erebki musê, Tırkiyê Osmani musê, Qurane wenda, qe Erebki ki nênüsno. Eke nüsnê ki, ma dest de çinê. Qewete da Tırka, cumuret no ro, dewletê de newiye na ro, ebe xo koti mendê? Tırkiyo newe musay, zonê xo de nênüsna, ebe Tırki bi şair, muzikwan, hunerbend, nüstoğ, roştber hama Zazaki de qey nêbi? Zazaa siyaset, çepçêni, lewê çhepê Tırka de ca guret, Tırki musay, zonê xo qesê nêkerd. Hereketê Kurda de, siyasetê dina de ca guret, Khurmanci qesê kerd, zonê xo qesê nêkerd, xorê kulturê xo de çiyê nêkerd, nêwaşt. Ewro vist u hirê televizyonê Kurda estê, hona ê mıletê Zazay ju radon çino ke des u phonc deqê zonê xo de goş re ser nê. Çımke Tırka va, ‚Zazay Tırkê‘ u bısılmanê. Kurda ki va, ‚Zazay Kurdê u bısılmanê, Zazaki ki lehçê Kurdiyo‘ Zazay ki ewro kewti no hal (zor hukım, kiştene, talan kerdena dewlete helbet qe rojê are nêda cı, ma nae zanenime. Şêx Said, Sey Rıza tebe havalanê dina eyşti dare. Mıletê ma hetê dina kerd, Tırka rê cumurêt na ro, ju dewletê nê ro! Xelata cumurêti ki dewlete ebe êğdam u surgına, cıwab da mıletê ma). Latinki alfabe musay, onci zonê xo nênüsna. Dewlete Qoçgiriye, Dêrsım de isyani veti, kok u ajê Zazaa bırna. Hetê siyaseti ra eke ma cıwab vajime, beka ke kemi êno. Ez heni teğmin ken, siyaset teyna çiyê niyo. Zazay qey dezgê xo ronêne, qey zon u kulturê xo nêkerdo nüstiş? Ma na qesa roştber – hunerbend u siyasetmedaranê Zazaa sero vırdame, wa ê cıwabê na qesa bıdê?.

3.8 Şiir u şiwarê şairanê ma se reşti ma?

Zonê ma sero 1932 hatani 1963 Zonê Ma se ke kardi erzena re lak, bırnena, heni bıriyo, hirıs serre kes wayir nêvejiyo, ne roştberê xo, ne siyasetmedarê xo, ne ki êyê ke şehera de wanenê, wendoğê xo. Tırki – Khurmanci zonê de weşo, heni şiyo. Hama ma gere xo vira mekeme, şair u hozananê ma o waxt ki vato, nêvınetê. Çı hêf ke wenden u nüsnaena dina çinê biyo. ‘Heq cı rê ame çımê rame‘, se amo? 1960 ra tepia, kesê ke şiyê ğeribiye, şiyê welatanê Awropa, ina ki wenden u nüsnaene zafêri nêzanıtêne. Se kerdêne? O waxt Almanki (Cassettenrekorder, Tonband) teyp, teypi isananê ma gureti, ğeribiye de nê banda de qesê kerdê, payjo ruşnenê welat. Nafa ki çê dina goş nêne ser. Jukek itha xo rê guretê nê karkera, ju teypi ki guretê, berdê welat. Hem ina bandi de qesê kerdê, cı rê rusnêne, hemı ki karkero ke ğeribiye de, nafa ki ê cıwab dêne. Hurendia mektuba de nê teypa guret bi. Payco nê teypi karê de bin rê ki bi. Veng cênê. Ê cirana, ê veyva, ê şênatiye u her çi, resım çino, hama vengê her çi cênê. O waxt isanê maê ke zon u kulturê xo ra hes kenê, nê teypi eyşti vılê xo, cêray, vengê kami weşo, kam kılam u lawıka weş vano, şi lewê dina. Teklif kerd, ard çê xo de kerd meyman, cemat de her kes qesê keno, xo dano naskerdene, o ra tepia nafa ki hozan u şairanê ma vatêne. Tarıxi sero qesê kerdêne, şanıki, şiwari, şiiri, beyti u.ç.b. ma deyndarê nê isananime ke ê lawık u Tarıxê mao ke biyêne vindi, kesi nênüsno, ma rê ardo hatani roja ewroy. Sılêmano Qıc ki nina ra juyo. Hama telukê de bin vejiya, No kar terefê ju kesi ya ki dı kesa ra nêbi, teypê kami bi, her kesi çiyo nianên kerd. O waxt her çi kewt têwerte. Karê ma taêna bi çetın. Çımke waxto ke şair u hozananê ma, nê bandi kerdi pırr; ju, raa tıcareti ki kewt kar; dıde, waxto ke nê şiira u lawıka arêkerdoğ kağıte sero bınüsnê, problemê dewa u feka vejiya, nina se çarnena, ebe kamci alfabe nüsnenê, ebe fekê kamci dewe nüsnenê, tam kewt têwerte. Ewro nê pêserok kıtab, muzik, film u arêkerdoğêni de nê çetıni estê. Zono ke şairi u hozani vato, qesê kerdo, lawıki vatê, hama hama her fekanê zonê ma de, muzikwan u hunerbendi vanê. Ju lawıke tı nia dana, kerda çiyê de bin. Karê de nianên ewro ki eke ebe ju dest, ebe qeyde u sistemê de merkezi mêro vıraştene. Safi kerdene beno çetın. Çımke Sılêmano Qıc mı ki ebe çımanê xo nêdiyo, hama emeg u karê dê nıka masa mı sero, bê dê ken. Emegê şair u hunerbendanê mao ke nê isananê arêkerdoğa hatani verê destanê ma ardo, itha de dolımêna dina ra van: weş u war u berxudar bêne!

Ez wazen tebliğê xo Goethey seba şiira vato çı, ebe qesa dê qedênen…

„Şiire sero nüsnaiş qe rojê kemi nêmaneno, çımke dınya hondae ke gırsa, hondae dewleti, weşiye heni reng be renga ke, qe çiyo ke rayşt niyo, çiyo ke, şair ê se ke êno re cı, heni raştiye ser biaro meydan, o waxt ra dıme bê şiire bımano“^[20] (Goethe).

KANKANE / Çımey:

• http://tr.wikipedia.org/wiki/Zazalar#cite_note-6
• Aristotoles, bütün yapıtları – 2 Poetika-şiir Sanatı üzerine 1 Baskı SayYayınları 2011.1447 a sayfa 35
• Qalıb u namê nê şiira zonê Latinde ki niyanênê, coka mı nêvurnayi.K.A.

Epik, Lirik, Dramatik, Didaktik u Pastroal, zonê Alman u Awurpade ki, eyni nê qalıb ebe no name nasbenê.

Zonê almana de: http://de.wikipedia.org/wiki/Satire

Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taş de, Sılêman’ê Qız’i xo sero vata.. Şairi, tı ke perskerê vajê tı kama; gege cewabo niya hazır danê. K.A.

Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taş’i Sılo Qız 10.05.2009

• http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm

Kasetê Hüsêyin Doğanay 1975

http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm

Mesut Keskin: “Zazacadaki alfabe sorununa bir bakış ve çözüm önerisi”. Zaza Dili Sempozyumu 2011, Bingöl Üniversitesi yayınları. İnternette: http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/Keskin-Zazacadakialfabesorunu.pdf

• http://www.toplumdusmani.net/modules/wfsection/article.php?articleid=948

Kemal Akay Xamırpêt

Gulane, 2012 Hannover / Almanya

1. http://tr.wikipedia.org/wiki/Zazalar#cite_note-6 ↑
2. Aristotoles, Bütün yapıtları – 2 Poetika Şiir Sanatı Üzerine Çeviren, Furkan Akderin, say yayınları 1. baskı 2011 s.30 www.sayyayincilik.com ↑
3. Aristotoles, bütün yapıtları – 2 Poetika-şiir Sanatı üzerine 1 Baskı SayYayınları 2011.1447 a sayfa 35 k.n.v. S..40 ↑
4. ↑
5. Qalıb u namê nê şiira zonê Latinde ki niyanênê, coka mı nêvurnayi.K.A. ↑
6. http://www.ebilge.com/34600/Didaktik,_epik,_pastoral,_lirik,_satirik,_dramatik_siir_nedir.html ↑
7. Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taş de, Sılêman’ê Qız’i xo sero vata.. Şairi, tı ke perskerê vajê tı kama; gege cewabo niya hazır danê. K.A. ↑
8. Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taşi Sılo Qız 10.05.2009 http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm ↑
9. Vatoğ: Sılêmano Qız, Arêker: Hawar Tornêcengi. Tayê Lawıkê Dêrsımi. Berhem Yayınları 6, baskı Aydınlar matbaacılık Kızılay-Ankara. Birinci baskı 1992 sayfa / 141/142. ↑
10. Seter; Dewê de Dêrsımia, nıka gırêdaiya qeza Bingoli Xorxolia. ↑
11. k.n.v S 266 / 267 ↑
12. Çuxure, Dewê de Dêrsımia k.n.v pelge 93. ↑
13. Sülü, Memed u Hesen ağa, hirêmêna ki bıraê. ↑
14. k.n.v pelge 93. ↑
15. Kasetê Hüseyin Doğanay 1975 ↑
16. Arêker: Cemal Taş http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm ↑
17. Gımgım (Varto) rao, nêmo zafêri şiwar u lawıkê Dêrsımi vatêne. ↑
18. Mesut Keskin, zazacadaki alfabe sorununa bir bakış ve çözüm önerisi. http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/Keskin-Zazacadakialfabesorunu.pdf ↑
19. Mesut Keskin http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/Keskin-Zazacadakialfabesorunu.pdf ↑
20. http://www.toplumdusmani.net/modules/wfsection/article.php?articleid=948 ↑

BİNGÖL DAĞLARINDA BİR GARİP MİSAFİR

“Hardo dewrêş…” Bugün kendi toprağımda, Bingöl dağlarının yamacında bir misafirim. Adımlarım yabancı, yüreğim ise eski bir yangın yeri. Gözümün önünden geçip gidiyor o eski günler; hani o kapısı kilit tutmayan evler, hani o bir selamla dünyaları bağışlayan kadim komşuluklar…

Bu derin sitemi, Zazaca’nın ruhuna ve sözün kudretine vakıf olan Ali Şeker, o kendine has vakur sesiyle adeta bir ağıda dönüştürüyor. Onun dile olan hakimiyeti, sadece kelimeleri değil, o dağların dumanını ve yitip giden vefayı da yüreğimize işliyor.

Meğer en büyük gurbet, insanın doğduğu topraklarda “misafir” kalmasıymış. O paha biçilemez kadir kıymet, o sıcak sofralar birer hayal olup uçmuş. “Xwezîbe a roj û saete…” Ne mutlu o gün ve saate, Ali Şeker’in sesinde hayat bulan o vefalı insanların duraklarında dursaydı.

Video kaynak: Eğitimci / Sosyolog Hasan Dede

Tî Ke Şona: Akman Gedik

Akman Gedik’in “Tî Ke Şona” (Sen Gittiğinde) adlı şiiri, sevilenin gidişiyle sarsılan bir dünyanın portresini çizer. Şair için bu gidiş sadece bir veda değil, doğanın dengesinin altüst olmasıdır; bahar gider, yerini kuşların terk ettiği hüzünlü bir sonbahar alır. İnsan deryasının ortasında kalan o mutlak yalnızlık, Zazaca’nın kadim ve köklü ifade gücüyle birleşerek derin bir varoluş sızısına dönüşür. Şiir, hayatın içindeki yalanlara ve anlam kaymalarına karşı, sevilenin şefkatini tek gerçek sığınak olarak selamlar.

Bu dokunaklı eseri görsel bir dile aktaran Abdurrahman Çelikkol, hazırladığı videoyla şiirin ruhuna yakışır, oldukça başarılı ve nitelikli bir iş ortaya çıkarmıştır. Zazaca’nın lirik tınılarını görsellikle bu denli uyumlu bir şekilde harmanladığı için kendisine teşekkür ederiz. Bu çalışma, hem dile hem de şiirin duygusuna sadık kalarak izleyiciye etkileyici bir atmosfer sunuyor.

Fîlozof Platon, Kitab/purtik ê xo yê Kratylos (1972 s.274) de “Merdim fikranê xo yê xusîsîyan bi vasita vengî û bi hetkarîya kerdox ê (özne) û kar (fîîl) î îzah/îfade kerdîş zono” vano.
Her zanoxî/ê xo gore zon tarîf kerdo. Zê ke /Keskin (1993, s.131 ) de bal anito bi ci, “zonzanoxan bi 350 çeşîdê/bejê ra zederî qeydeyan û varyantan, zon tarîf kerdo”. (Çimê, Tûrkedebiyatı org. /2. Dil nedir)
Tayê numineyî,
– Zon bingê cuyê însanîyo, zon sitara însanî û virana maya însanîyo. Konfûçyus.
– Fikir zonî ra, zon fikirî ra y/êno meydan. Eflatun.
– Zon, jû eynikê de netewîya. Ma ke eynike de nîya da, têde xo vînenîme. Frîedrîch Schîller.
– Welatê jû netewî yo esasî, zonê xo yo. Zon, bingê hîssanê netewî yo. Zonê netewî ke wîndî bo, gam bi gamê beno ke hîssê
mîlî fîkrîyayîşê netewî kî têy vîndî be. Wîlhelm von Humboldt.
– Zon, bi zanayêne hîs û fikra bi vasita sembolan îfade kerdêna.” (Sapir, sembolê ke îta de behsê ci keno,
matematîko /humarê, îşaretê/ tabloyê,resmê, alfabeya. î.x) Edward Sapîr.
– Zon, eynîka mezgê merdîmî yo. Leîblînz.
Form
Zon, bi raştî têlewê de rezbîyayîşê usil û qeydeyano. Bi vatîşê de bîn, ê her zonî, qeyde,usil û quralê xo este. Her vengo ke fek ra vejîno, qesêkerdene nîya. Vengo ke bi usil û qeyde fek ra vejîya, veren de/sifte de ci ra çekuyî, çekuyan ra kî cumleyî/alincî êne meydan û fikrê ma îfade kene. Îşte vengo ke fekê merdîmî ra bi rezê hama bi usil û qaîdeyan vejîno û fikre ma îfade keno, zono.
Însan candarê de sosîalo, Lê zon kî dezgeyê/qurimê de sosîalo. Seba ke însan candarê de sosîalo, têyna ne, komelkî cuyêno. Doman maya xo ra bi reflexê qesêkerdene êno dinya, zono ke qesê bikero (zonê mayê) komelî de hazir esto. Bi vatîşê de bîn, doman ke amê dinya zonî hazir vîneno. Aye ra sebeb zon qurimê de sosîalo, aide komelîyo.
Zon, fikre însanî hewêneno, fikrê însanî sera tesîrê zonî zafo. Zon fikirî ra, ya kî fikir zonî ra peyda bîyo, ne xusisî sera şîrowê kerdîş û qesê kerdêne hona dewam kena. Bêşik, estbîyîna herdîman giredayîyê jûbînî yê. Fikir koka zonî sera zîl dano, zonk î koka fikirî ser ra zîldano. No mantiqê dîalektîkîyo, zê numineya kergê û hak îya. Kergê ke nêbone hak nêbeno, hak ke nêbone kî kergê nêbena.
Zon kî zê însanan candaro, bi usil û qeydayanê xo virazîno-beno, rawer şono-êno gurenayêne û gore durîmî mireno. Gege tayê çekuyî virîne ra, hurînda înan de çekuyê bînî êne gurenayêne- ulame bene, aye ra sebeb kî çekuya kane ke nêame gurenayene mirena.
Zon, hacetê de naturalo, zê hacetê destî nîyo. Merdîm, hacetê ke bi destê xo viraşte, şîkîno sera kaybikero, şekl û forme de bîn ci dero, lê zonî sera nêeşkîno kaybikero, şekl û formê de bîn ci dero. Çimke zon bi usilo û bi qeydayêne xo yê naturalan ke gureyîya devam keno, nêmireno. Tever ra ke mudahale kerdê û bi bêusil û bêqeydeyan mudahale kerde, formê zonî heremîno û zon mireno.
ZON SENÎ VİRAZÎYO
Çiqas ke cewabê ne persa zanitêne mumkun mêbone û hona kî mêrene zanitene kî, derheqê zonî de xelî game hewlî erzîyê û xelî çîyî kerde zelal.
Çiqas ke ne persî hona kî bêcewabe, xo ra mumkun kî niye, lê netîca xebat û cîgerayîşan de derheqê zonî de çîyê zelalo.
Dest pêkerdîşe komelkî civîyayîşê însanê verênî /îlkel însan) de, seba ke jûbînî fam bikere, ya kî fikranê xo jûbînî de pare kere, verên de bi hereketa yanê bi zonê bedenî jûbînî de kewte tekilîye. Xo îfade kerdîş de hereketî yane zonê bedenî (vucut dîlî) têyna kemî mendo. Seba ke jûbînî rinderî fam bikerene, lê hereketa de vengî kî vete. Îşte însanan bi vasita veng û hereketanê xo, fikrê xo bi qeyde û usilan jûbînî de pare kerdîşî ra zon virazîyo “ vane zonzanoxî.
Zanîno, resmî, reqesîyayêne-tanz/rex kerdene û muzîkê hacetê tekilîyê, hacetê komînîkasyonîyê, lê zon nîye.
Zê ke ma corde qalê ci kerdî bî, seba ke cewabe persane „verên de zon hetê kamî ra amo qesê kerdene, se virazîyo“ tespît bikere, xelî cîgêrayox û zonzanoxan sera zaf serê xo dajno, cîgerayîşî viraşte. Zonzanan, seba ke cewabe ne persan ci dene, bi cîya,cîya cîgerayîşanê xo tayê tespîtî/ îdîa û teorîyê xo rez kerde.
1- TEORÎYÊ TEQLÎTÎ (yansıtma kuramı)
Gore ne teorî, însanê verênî (îlkel însanlar) vengê tebîetî teqlît/dubare kerde, ne teqlît kerdişi ra qesê kerdene ama meydan/virazîya.
Vengê tebîetî ke zê haw haw, şirr şirr, mîyaw mîyaw, mee ûêb. teqlît kerdene ra qesê kerdene peyda bîya/virazîya/ama meydan. Gore ne teorî, vengê haw haw î bîyo bingê çekuya kutikî, vengê şirr şirrî bîyo bingê çekuya axwe, vengê mîyaw mîyawî bîyo bingê çekuya pisinge. Vengê mee kî bîyo bingê çekuya meşine. Çiqas ke Platon û Sokratî ne teorî qebul nêkerdo kî, hetê xelî zanoxan ra amo qebul kerdene.
2- TEORÎYÊ ÎNTERJEKSÎYONÎ (ünlem kuramı)
Temsîlkarê ne teorî, Demokrîtos, Epîcuros, Lucretus, Vî-co û Rousseau yo. Gore ne teorî kilmekî, “bingê zonî, coşê însanê verên (ilkel insan) îyo. Kilmekî însanê verênî, seba ke ebe coşê xo, xo îfade kerdene beşê nêkerda vengî vete.
Îşte ne vengî gam bi gamê rawer şîye û ci ra zon virazîyo.” îda kene.Tayê zonzanan no teorî qebul kerdo, lê tayîna kî qebul nêkerdo.
Serra 1769 de, Almanijo zanox Herder î, “ çîyanê ke Rousseau vano heywanî kî kene, lê çi hêf ke heywanî qesê nêkene“ vato û verba ne teorî vejîyo.
Çimke gore Herderî, “zon, têyna bingê fîkrîyo, fikrîyayîş kî ayîde însanîyo” vano û verba teorîyê înterjeksîyonî vejîno.
3. TEORÎ YÊ KAR Î (iş kuramı)
Gore ne teorî, “zon, pîya xebatîyayîne/gurenayîne ra peyda bîyo/virazîyo.” Ancîya gore ne teorî “Pîya xebat de, seba ke kar/xebat rew bixelesîyo, ya kî seba ke xebat ra zederî randiman berone guretene, însanan xo mîyan de zê, ha, hi, he, ho, hu, eh, vengî vete.
Îşte ne vengan ra bingê qesê kerdene erzîyo.” No teorî kî mesela zelal kerdene de kemî mendo.
4. TEORÎ YÊ ZONÊ BEDENÎ ( beden dilli)
Temsîlkarê ne teorî, Sîr Rîchard Pageto. Gore ne teorî, seba ke însanî jûbînî ra fam bikerene, bi hereketê desta tayê venga vejene.
Îşte mabêyne hereketane destan û vengî de bi ahenk komînîkasyon ke virazîya, ci ra qesê kerdene y/êna meydan/virazîna.
Gerekça ne teorî, ya kî îda Sîr Rîchardî , “ewro bîle însana ke qesê kerd destanê xo şuxulnene” vano.
Qebulkerdoxê ne teorî Sîr Rîchard Paget (Taşer, 1987, s.32) de, “Sebebe qesê kerdêna însanî ya esasî yê, ebe destanê xo qesê kerdêne beşe nêkerdîş nîya, çimke însana no kar/gure bi hereketanê bedene xo kî beşe kerdene.
Destê xo bax, baxçe de, nêçîr de, hacetê destî viraştene de gurenene, ayê ra sebeb fikrê xo îfade kerdîş de zê zonî û lewanê xo ra îstîfade kerdene doz kerde.
Ne qeyde yî nîya dewam kerdo, peynîye de hereketê ke bi dest amê kerdene, hedî hedî cayê xo terke lew û qesê kerdene kerdo“ vano.
5. TEORÎYÊ QONTROL KERDENA KOMELÎ. (toplumu kontrol kurami)
Gore ne teorî, însanê verênî seba ke extacane xo yê xusîsîyan însananê bînan ra temîn bikero, waşto ke înan sera tesîr bikero û bijerone bine hukmê xo.
Îşte însanî sera na waştîşê hukim kerdîşî ra zon virazîyo. (Weaver ve Ness, 19579).
6 JÛBÎNÎ SERO TESÎRÊ ZON Û FİKRÎ (dil-dûşûnce etkîleşîmi.)
Zanox Greckijo meşur Descartes, “fikrîno, a wext ez esta“ vano. Gore Descartesî, estbîyêne û fîkrîyêne giredayîyê jûbînîye. Fîkrîyêne ke çînebone qesêkerdene kî nêbena.
Îta de zanox eşkera vano ke, fikrîyayîş îşaretê estbîyayîno. Xelî zanoxî kî, zê Descartesî “ firqa însanî û heywanî fikrîyayîş û qesêkerdîşo. însanî heywanan ra fikrayîş û qesêkerdene cîya kene” vano.
Gore Platon î, fikrîyayîş û qesêkerdene (zon) jûyê. Bi vatîşê de bîn, zon û fikirî bêjûbînî bêmaneye. Fikir zonî ra, zon, fikirî ra zîldano.
Mantiqê dîyalektîkî zon û fikr, az û uz ardo têlewe, durî ardo ra nezdî. Heywan azê xo demê xo yê verênî nêzano, lê însan zanêno.
Heywan nêşkîno derheqê amayoxê xo, yanê uzê xo sera plan bikero, lê însan keno. Îta de tilsimê ne sirrî, fikr û zono.
Însan şîkîno îlmê kesanê bînan bimuso û bîmusno. Lê heywan nêşkîno. Mesela, însano ke alfabe musa, şîkîno bimusno kesane bînan kî.
Lê, jû kutik wayîrê xo ra ke çîye musa, nêşkîno bimusno kutikanê bînan.
Zê ke Ralph Waldo Emerson î, ”kutiko perwerdeyîn, beşe nêkeno kutikanê bînan perwerde bikero. ” vato.
Kilmekî ma netîca de şîkînîme vacîme ke, ferqa însanî û heywanî fikir û zono.
7. TEKÎLÎYA ZON Û KULTURÎ
Çekuya kulturî çekuyê de mane hîrayîna. Çîyê ke însanan bi ked û emegê xo îcad kerde, çîyê ke merkezê xo de însan esto, pero kulturo.
Yane adet û torêyî, bawerîye, zon û zuganî, werdêne û şimitêna komelî perûpîya kulturo.
Kultur ya kî ferqa jû netewî/şarî musnayêne de zonê netewî zanitene zaf muhîma. Jû netewî warê edebîyatî de, warê wer îde, huner îde (nîgarî, muzîkê/şîîrê ûêb) zîret û sinayî de çi îcad kerdo, çi viraşto û çi ardo huzbar miheqêq zonê ê şarî de ca cene.
Aye ra, kulturê jû netewî/miletî/şarî musnayêne de zonê ê şarî zanitene zaf muhîma.
Merdîm kulturê demanê şarî (demanê verênan û nikayî) musnayêne de, şîkîno metnanê edebîyatî û tabletanê deman ra îstîfade bikero.
Mavajî destanê Gilgameşî kulturê kurdan, destanê Kalevela kulturê fînlîyan, destanê Ramaya kulturê îndîyan/hîntlîler/, destanê Şehname kulturê îranijan-persan, destanê İlyada û Odysseia kî kulturê Greckijanê demanê xo nîşan dane.
Bêşik, zon û kulturî mîyan de tekîlîye de zixme esta. Kulturê şaran de rollê zonî zafo.
Zon, cacimê kulturî de rengê de rindek, nexşa de hewla. Cacim, bi rengê zonî beno candar, beno rengîn.
8.QESÊKERDENE ÇİKA
Cewabê na persê dayêne ra rawerî, ez balê şima biancîne xususê ser. Ma ke têy rind nîya da, vînenîme ke, peruyîne zonzanoxan teorîyanê xo de qalê zonê fekî nê, bîlakîs qalê/behsê zonê qesêkerdîşî kerdo.
Qesêkerdene, hewayê cîgerano ke vejîno teber û têy veng vejeno nîya. Qesêkerdene, fîkro ke mezgê însanî de bi vasita vengî bi qeydê û quralan kesanê bînan de êno parê kerdene qesêkerdena. Bi vatîşê de bîn, fikrê xo bi qeyde û quralan kesane bînan de îfade kerdena însanî ra, qesêkerdene vajîna.
Çend taybetmendîyê qesêkerdene este, ne taybetmendî mezgkî /zîhînsel özellik/, fîzyolojîkî û fîzîkî yê.
Mezg de hadrkerdêna fikir/qesêkerdene ra taybetmendîyê mezg î kî vajîno. Fikro ke mezg de haziro seba îfade kerdîşî ra xo hazir kerdêna zonî, taybetmendîyê fîzyolojîkî vajîno. Taybetmendîyê fîzîkî kî, qesêkerdîşî, bi vasita vengî îfade kerdêna.
Îta de ma şîkînîme vacîme ke, qesêkerdene, însanan mîyan de hacetê komînîkasyonîya, hacete tekîlîya.
9. TAYBETMENDÎYÊ ZONÊ QESÊKERDÎŞÎ.
(konuşma dillinin özeliklerî)
Di bej/çeşîd ê zonî este. Zonê qesêkerdene, zonê nuştene. Zonê nuşteyî, sembolê zonê qesêkerdeno. Bi vatîşê de bîn, zonê nuşteyî, bi sembolan /reqama/humara, bi herfa/ îfade kerdena zonê qesêkerdeno.
Zonê nuştekî de, herfî, îşaretê perse, îşaretê nuxtikê, îşaretê înterjeksîyon ê, qaîde û quralî esase, Lê, zonê qesêkerdîşî de kî veng esaso. Mavajî, mavêne qesêkerdene de mudetê vinetene, replîk î, reflexî, gore çekuye ca,ca berz, ca, ca nermik qesêkerdene yane tonê vengî, esase.
Taybetmendîyê her zonî cîya, cîya yê. Mesela, zê ke zonê fransizkî û îngîlîzkî de qaîde û quralî cîya, cîya yê. Zonê tirk î û kurdkî de kî usil û qaîdeyî cîya, cîya yê.
10. PRENSÎBÊ RİNDERÎ QESÊKERDENE
Qesêkerdene însanan mîyan de vasita tekîlîya. Tekîlîya însanî de rollê de zixm kaykena. Qesêkerdîşê de rindek, însanî sera tesîrê de rinderî virazeno.
Sokrates “Qesêbike kê, ez to re ´ti kama´ vajîne“ (konuş, kîm olduğunu söylüyeyim.) vano. Qesêkerdoxê ke bi qaîde û usilan qesê kerd, goşdaroxan serde tesîrê de yixm virazeno.
Seba qesêkerdîş/mijûlîyayîş ê de hewlê, tayê prensîbî.
Gereke planê de xo est bo/bibo.
Gereke temayê de xo bibo./tema xo kifş bo/
Gereke tema xo gore durîmî bo, gore goşdaran bo.
Gereke armancê de xo bibo.
Gereke tema mêbone vila kerdene, kilm û zelal berone îzah kerdene.
Gereke qesêkerdîş, raştbo, bêhîle û bêxurdeyîn bo.
Kilmekî, qesêkerdîş bi meseleyan, bi numineyan ke ame îzah kerdene, goşdaran sera zederî tesîr virazeno.

ZİWAN/ZON Ê XİZİR Î

Sureta dêssan bi nurê rojî
gillê daran kî,
bi milçikan/çuçikan xêmelîyay bî.
Meşanê hengimênî kilamî vatêne
Milçikan kî rawerîya xo sera qesê kerdêne
çimê rojê de.

Qomê ma wo ke fîrarê zonê xo bî
qêt xemê ocaxkorîya xo de nêbî
û haylemeyê xo de bî.

Tam kî a wext,
Zonê Ma bi esaletê xo,
halê qewmê xo de nîya da
û bi hersê de xeşîmî
“ wela milçikan bi şimara bo bêqeretî,
şima çi ra ez vîna/nîya bêwayîr verdo ha..!? “ îsyan kerd.

No îsyanê zonê ma,
zê burisk î têqa, mezgê qomî de.
Tayînan xo ra şêrm kerd
Lê, tayînan kî, qet xêm nêkerd
û bi zonê xo lexî kerd.

Ahh ti Zonê mi
axîna baw û kalê mi
henî şîn, şîwan mêke.
Zê ke şaîr vano
„Na dinya ker û lalan de
kes dejê to ra fam nêkeno kê.“

Tarîx şahîd o !
Dayikan bi çekuyanê to yê fîrazan
Lawikê xo lornayî.
Maşiq û şaîran bi tamê to şîîrê
û sewdayê xo xemêlnayî.

Cevherê to yê efsunî reng da weşîye
can da weşîye.

Heyy zonê mino muqadês
Hesîrê to yê gonînî jan danê astikanê minê huşkan oyy..!
To verdê amone çokan ser û firqan kenane ez
Rawurze payan ser
Be pîya şîmê bêbextînê ser.
Çimke ti rengê qomîya
û vengê Munzurîya
çimke ti zonê Xizirî ya
Zonê mi.

Şîîrê : Îbrahîmê Xaşxaşe

Ziwan/Zon î veng û rengê însananê û xazînayê însanetîyê.
Berene ma hewnanê xo bi zone xo bivînîme.
• Wa bicuvîyo zonê kurdkî.
• Roşanê zonê kurdî fîraz bo.

Îbrahîmê Xaşxaşe

Celadet Alî Bedîrxanî sera 1932 de kovara Hewarî, 15ê Gulane de vete. Kovara Hewarî de xelî nuskaranê ercîyayan, Cegerxwin, Qedrî Can, Osman Sebrî, Nuredin Zaza, ûêb. ca gurewtîbî. Sebebe eqonomîkî ra, çi hef ke wextê de kilm de nêeşkîya dewam bikero.

Zanîno, Seba ke zonê Kurdkî rawer şoro û binê çerxê asîmîlasyonê xederî ra raxelesîyo, serra 2006 ra nat 15ê gulanê, zê Roşanê Zonê Kurdkî êna fîraznayene.

Zekê şima kî zanêne Komarê Tirkîya (T.C) seba kê netew dewletê (ullus devlet) awan bikero, polîtîqa xo ya mîllîye û stratejîkê, tekperestîye û nîjadperestîye (tek bayraxê, tek milet/şar, tek bawerîyê) sera ne ro. Bi vatîşê de bîn, Komarê Tirkîya bi sentezê xo yê şowen û nîjadperestî “Tirk û Busilmanîye“, xo rê zê polîtîqaya mîllîyê û stratejîkê hesebne (gurete).

Komarê tirkîya 1925 î ra dima zonê Tirkî ra qederî zonê bînî qedexe kerdî. Halbuke tirkîya peymana Lozanî qebul kerdîbî. Gore made 39/4 ê na peymane, “ Zonê mayê de perwerde heqa, bi huqiqê teduştîyê têlewe de cuyayîş heqa însanîya“ nîvîsîyayê bî, dewleta tirkê no madde bi îmza xo qebul kerdî bî. Lê çi hef û çi hîkmeta ke komarê Tirkîya ronayîşê xo ra dima, na peymanê (anlaşma) û vatîşê xo, xo vîrî ra kerdî.

Dewletê 1930 î ra dima, verba kurdan de, çerxê asîmîlasyonî bi metodanê newêya kerd dewra. Xişmê zulimê xo yo xedar henî ramit ke, dessanê hepisxanayan de bîle “Vatandaş Türkçe konuş, çok konuş” (Welatij Tirkî qesê ke, zaf qesê ke) nîvîsna. Bi na polîtîka xo ya qilerine/leymîne namê bajara, dewa û namê kurda qedexê kerdî û bi zulimê xo yê nîjadperestî kurdî asîmîle kerdî. Kilmekî, îta de şîkînîme vajîme kê, dewletê a rojê ra dima gam bi gamê kultur, bawerîyê zon û zuganê kurdan talan kerdî. No zulîmê asîmîlasyonê xedarî hona kî bi şeklê de xedar dewam keno.

Zanîno, Asîmîlasyon suçê merdimahîyê yo/îsanetîyê yo. Zonê Mayê, binge cuyê însanano, bê zonê mayê, cuyê nemêcet maneno, komelî rawer nêşonê. Pedagogan gorê, domanan kê zonê Mayê de perwerde nêkerd, rawer nêşone û problemanê pedagojîkî cuyêne. Bêşik, domanê kurdan ewro nê problemanê pedagojîkî cuyêne. Mesela Erzurum, Dêrsîm, Amed, Qers, Wan û ê bajarane kurdanê bînan de, wendekarî/talebeyî Dersane Matematik, fîzik û kîmya de gorê dersa tirkî zederî rawerê..! Zê ke zanoxî “ însanî ke zonê xo, xo vîrî ra kerd, şexsîyetê xo kî têy vîndî keno..! “ vatîbî, dema însan ke asîmîle bî, zon û kulturê xo kê, xo vîrî ra kerd, şexsîyetê xo kî têy vîndî keno.

GELO ZONÊ MA SENÎ/SE XELESÎNO RA..!?

Tawo kê ma zonê asîmîlasyonî cuyê xo ra vet û zonê xo sîyaset de, ekonomî de, huqik de gurena. Tawo ke ma hem xo mîyan de, hem kî zawûzeçê xo de bi zonê xo qesê kerd a taw zonê ma xelesîno ra. Bi kilmekî, tawo kê zonê ma hetê domanan ra ame qesê kerdêne û bî zonê perwerdeyî, a taw zonê ma xelesîno ra.

“ Bi xeml û rewşo Şîrin û weş o Zonê kurdkî. Bi weş awaz o Latîf û naz o Zonê kurdkî. “

Dewletanê modernan de zonê Mayê de perwerde heqa. Dewletî na heqê dayîş de vazîfedarê. Lê, çi hef ke Tirkîya de domanê Kurdan hona kî na heqê ra marume. Ê mekteban de kurmanckî û kirmanckî ya bi dersa weçinitene, ya kî bi peranê xo, zonê maya xo de perwerde/dersê cene. Gere ke sermîyanê dewletê na fahmkorîya xo bivîne û mexduretîna domananê kurdan çarêserbikerê. Çimkê Asîmîlasyon suçe îsanetîyo.

Îbrahîmê Xaşxaşe

„Civaka Kurd Li Almanya“ (Civaka Kurdan ê Almanya / Kurdische Gemeinde Deutscland-KGD) dezgeyêde kurdanê Almanya wa. Xeylê şaristananê Almanya de şaxê xo estê. Civaka kurd li Almanya dîaspora de seba heqanê kurdan karê kulturî û dîplomasî kena.

Heto bîn de, kesê ke seba rawerşîyayîşe ziwan, kultur û edebîyatê kurdan xebetîyê û xizmete kerda wazeno ke pîştî bido înan. Merdim şîkîno vajo çiqas tayê kemasîyê xo estbê kî KGD xeylê karane hêcayan keno û bi nê halê xo kî seba şarê kurdî dezgehêde muhîm o.

KGD yî emser 21.03.2019 de seba fîrazkerdişê Newroze, paytextê Almanya Berlin de û ede keyeyê Eyaletê Nordrhein-Westfalen de kombîyayîşê amade kerd. Xeylê polîtîkvan, temsîlkarê dezgeyan û hunermendî, nê kombîyayîşî de amade bîbî. Bi rastî program kî xeylê dewlemend bî.

Programî, sahatê 19.00 de bi muzikê hunermenda operaya kurdî Pervîn Çakar xanime dest pêkerd. Eserê Pervin xanime yê bi kirmanckî “Derdanê xo, xo de roşanî”, meymanan ser o tesîrêde rind viraşt. Bi rastî, seba ke mi raya verên bi kurdkî (kurmanckî- kirmanckî) goşdarîya opera kerde, ez hem zaf bîya mutesîr hem kî şa bîyane. Çi zurî bikerî çimanê mi ra hesîrî rijîyayî seneyê mi ser. Xwezîla mi ke mi ewro opera de ziwanê dakila xo heşna, xwezîla mi ke, na roja newroza muqadesê de nîya candar/zindî goşdarîya Opereya kurdkî kerdene bîye nesîbe mi.

Sahatê 19.10 de Sekreterê Pêroyî yê Civaka Kurd Li Almanya birêz Cahît Basarî meymanê xo selam kerdî û temsîlkarê Hukmatê Nordrhein-Westfalen Dr. Domînîk Fanatîco silayna mîkrofon. Birêz Dr. Domînîkî, qesê kerdena xo de balê meymanan anit polîtîka rojane, rewşa kurdan ser.

Dima serekê Civaka Kurd Li Almanya-KGDyî birêz Alî Ertan Toprak ame sahne. Birêz Alî Ertanî kî qeseykerdişê xo de balê meymanan ante bi polîtîka rojene û newê de dîzaynkerdişê rojhelatê mîyanneweyî û bi taybetî kî rewşa kurdan ser.

Alî Ertanî ra dime dore amê serokwezîrê eyaletê Nieder Sachsenî Herbert Schmalstîegî. Dostê kurdan o hêca birêz Herbert Schmalstîegî bi taybetî qalê polîtakaya Tirkîya hemberê Kurdan kerd û bi nimûneyanê balkeşan hukmatê Tirkiya reyna teşîr kerd. La Dr. Herbert bi naye nêmend, sîyasetê Ewropa û dewleta xo Almanya ser o kî vindet, zaf eşkera ê kî kirîtîk kerdî. No derheq de vateyê ey bi kilmekîye:

„Ewropa qeseykerdiş de Tirkîya rexne kenê la pratîk de hiç gamê nêerzenê, ser o kî destek danê Hukmatê Ankara.“

Dima temsîlkarane Partîyan bi dore raye û rêça întegrasyonî ser o vindetî, hevî û waştişê xo ardî re ziwan.

Sahatê 19.40 de ebe sînevîzyonî resmê resmviraştoxo kurd Hasan Hûseyin Deveci amayî musnayene. Sînevîzyonî kî meymanan mîyan de xêlî alaqa dîye. Bi raştî kî ma temsîlkar û endamê Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî – IKK.e.v. Berlînî, seba ke awankerdox, emegdar û endamê Înstîtutê ma xelatê geno, zaf bi kelêcan bîme.

Çimê ma sahne de bî, endî wext amaybî Sahate 20.25 deqîqî derbazbîyêne ke, îdarekerdoxanê KGD ra Mehmet Tanriverdî ame sahne û qalê heyat û xebatê nuştox Munzur Çemî kerd û silayîye dê kek Munzurî ke, şêro sahne.

Mamoste Munzur Çemî sahne de seba ke KGD minasîbe xelatê dîyo, hîsê xo ardî ra ziwan û bi na wesîla rewşa kurdan sera qesê kerd. Qesê kerdîşê xo de:

“Ewro ez di sebeban ra zaf bextewara. Sebebo jûyêmîn, KGD ra xelatê guretêna mina, sebebo diyêmîn kî na newrozê de kî kurdî hewlerde, Amed de, Silemanîyê de, bi kilmekî her hetê kurdîstanî de payan sera bî, ayê ra kî ez zaf bîyane bextewar“ vat û balê mêymanan anit muhîmîya mîllî fîkrîyayîş û jûbîyayîna kurdan ser. Bi raştî na qesêkerdêna Munzur Çemî meymanan mîyan de tesîrê de hîsdarê viraştê.

Zanîno, tarîxê ma kurdan hetê serdestan ra nusîyo. Ma kurdî, çar parçe kurdîstan de bine hukmê asîmîlasyonî de çi hêfke heq û heqîqatê xo ra zaf durî kewtîbîme. Bi kilmekî, asîmîlasyonî ma serde henî tesîre de xedar viraştî bî ke, mezgê ma bîbî wêran ayê ra ma mîllî fîkrayîş û pîya hereket kerdîşî ra qederî, parçe, parçe hereket kerdene. Bi vatîşê de bîn, seba ke ma kurdan çar parçeyanê kurîstanî de pîya hereket nêkerd, xêlî berdelî dayî. Seba ke pîya hereket bikerene xêlî roşnvîr, entelektûel û welatperweranê kurdan destberê xo ra çi ame kerde.

Îşte ê welatperwer, roşnvîr û entelektûelanê ma ra jû yî kî Mamoste Munzur Çem o.

Mamoste Munzur Çemî, seba ke xizmeta ziwan, kultur û kar û gureyê bînî, zerîya ma ya belê de cayê xo girewto. M. Çemî, cuyê xo de verba asîmîlasyonî, verba zulmî û bêbextîye tîmûtîm mucadele kerdo. Gino war ro, waşto ra, zulum û surgin dîyo labelê qet xizmeta miletê xo ra peyser nêmendo, hemberê kolonyalîstan xoverdayîş ra peyser nêmendo.

Komîta Rayeraberdişî yê Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî-ÎKK Berlin, seba na xelate reyna keyfweşîya xo ana ra ziwan û Munzur Çemî pîroz kena.

APÊ HAŞIM

Haşim, ne kilm u ne zî derg bi. Pîrnika xo çewt bî. Hînî bi serê zonî mordemî de qesê kerdêne. Çekuyî fek ra kêm vecîyêne. Juyî ke cira çîyê pers bikerdêne, ne “Ya!” ne kî “Ney!” vatêne. Herme antêne ra u vileyê xo hetê çepî ser hejnêne, sere tadêne.

Hemseranê xo de têsere nêkerdêne, zafêrî xortan de cêrayêne. Xortan cira meseleyê erotîkî qesê kerdêne, ey zî weşîya xo şîyêne. Esasî zerrê xo ra pak bi, ê ke vatêne zî fek ra bî. Kesî cira xirabîye nêdîbî. Xortan na kêmasîya ey gegane zêde têvdêne. Înan meseleyê ke eslê xo çin o kî qesê kerdêne u zûrî kî nêne ra ser, cikerdêne zêde.

Hema zûr-raşt, meseleyî weşîya Apê Haşimî şîyêne. Destçep (solax) bi. Her karê xo bi desto çep kerdêne. Taxa xo de, werteyê dewe de raştê kamcî domanî ameyêne, bi desto raşt ê pêmûştene u bi desto çepî kî çilmê pîrnika înan pak kerdêne.

Rojêk xeberêna, vanê ke “Haşim, wistewreyê to merdo. Şîyo rahma Heqî. Bi qeydeyê xanima xo cira xeberdar bike, bere çêyê pîyî.” Pepûg Haşimî mecêro, bi senê qeyde vaco? Çêyê pîyê cênîya ey dewêde bîne der o. Kuno zerrê, vano “Erê hazir be, ma şonîme çêyê pîyê to.” Cênîk vana, “No waxtê kar u gureyî, çêyê pîyî!” Haşim hêrs beno u “Vanê pîyê to nêweş o, bêhal o, cîle der o. Ma dolimê şîmê seredane” vano u vecîno teber. Nêm saetê tepîya êno zerrê ke cênîk hona hazir nîya. “Erê ti qey hona hazir nîya?” vano. Cênîk vana “Hela vinde, karê destê mi biqedîyo, ma şonîme.” Haşim reyna vecîno teber, peyser êno ke a ancî hazir nîya. Hêrs beno, vano “Mi de qaşikê deyî yo korî nîne! Merdo, nika do we. Ecele bike, ma biresîme ceneza!” Eke nîya vano, cênîk pêhesîna ke pîyê xo merdo, dest kena ci, berbena.

Ver bi wisarî xora karê çêyan nêqedîno. Haşim şevaqê şodirî de şîyêne, kewtêne raya çêyan ser. Bêguman dewe de lînga xo fista ra her çêyî. Haşim ke waxtê kar u gureyî de bişîyêne kamcî çêyî, xortan qestîkane dest kerdêne bi ju meseleya erotîke u “Apo Haşim, ti zana se bîyo?” pers kerdêne. Apê Haşimî sere hejnêne u “Ero lajê dele, ez çi zana se bîyo! Hela vaje, ma kî bizanîme” vatêne.

Haşimî xortan ra ya “Lajê dele” ya kî “Oşpî çoçîgî” vatêne. Na çekuye tirkî ra guretbî. La xortan ra kesî zerrê xo cira nêguretêne. Kulînê hal-wezîyetê Haşimî zanitêne. Xortan, handê ke cira qala meseleyanê erotîkî bikerdêne u bivatêne “Apo Haşim, hela ma rê tayê yardim bike!” na qese bese bîye. Apo Haşim, bi meseleyanê erotîkî huyêne, xo vêrdêne ra u “Ero bes o, oşpî çoçîgî! Bes o, lajê dele! Şima ez kişta” vatêne. Ebe na qeyde karê dunya bi herme u doşanê Haşimî biyamêne kerdene kî, xemê ey nêbi. Xortan kî xora na waştêne.

Haşimî zimistanî ke şamîya mal u dewarî dayêne ci u kewtêne raye, çê bi çê cêrayêne. Çêyê xo de zêde nêmendêne. Xora hedrîya xo çê de nîyamêne. Zimistanî cîranî ke çêyan de amêne pêser, ya qalê dewrê verî, ya kî qalê remnayena çênekan kerdêne. Xortî, mexsûs kewtêne ra Haşimî, nameyê ju cênîke ardêne ra vîrî u “Apo Haşim, na cênîk senên a?” pers kerdêne. Apê Haşimî kî “Aye tewr rojê nêdîya. A hînî dana ke qet pers mekerê” vatêne. Goreyê fîkrê Apê Haşimî, her cênîye tewr şênik di-hîrê birakên xo estê. Tayê cênîkî hêrs bîyêne u “Ero Haşo Haşo, çi kena tayê boyê Heqî bike! Handê zûrî kî nêbenê” vatêne. Haşimî kî “Guna vileyê mi de bo!” vatêne.

Dem zimistan o, Haşim u xortî çêyê ju cîranî de ronîşte benê. Xortî mexsûs cira “Ma fîlane senên a, bêvane senên a?” pers kenê. Apo Haşim “Lajê delan, mayê şima kulînê kî danê. Mi de cayê sereyê şima nîyo!” vano. Haşim, xortan ra ke hêrs bîyêne, milqîya xo “Cayê sereyê şima nîyo” bîye. Xortan ra juyê “Apo Haşim, ti vana mayê şima danê. Ma ti maya xo ra nêvana çi?” pers keno. Pişkîna huyayîşî ginena bi Haşimî ro u “Ero oşpî çoçîgî, maya mi nêdo. Eke bidêne ewro çend hebî kî kewtêne ra mi dest.” vano.

Eke qalê çîyê muhîmî bibîyêne, ma vacîme qalê dewrê verî, qalê eşîrîye, araq dêmdîyêne ra Haşimî ser, qesa vûrnêne u xortan ra “Ero bêrê, ma qozan kay bikerîme!” vatêne. Hetê Gimgimî de ju kayê kaxitan est o, cira “qoz” vajîno. Zonê kayî de; asî ra ga, dîdê ra îkîlîye, hîrê ra berde vajînê. Fonksîyonê berde tewr girs o u hîrîs hûmarî hesabîna. Aye ra tepîya as (ga) o u des hûmarî say beno. Dîdê (îkîlî) kî des hûmarî say beno, la fonksîyonê gayî ra tepîya yo. Haşimî, kayê qozî ra zaf heskerdêne. Zimistanî çêyan de zafêrî qoz amêne kaykerdene. Xora bi çar kesan êno kaykerdene. Peyayên têduştî, hevalên jubînî yê kayî yê. Ê şîkînê qaytê kaxitanê destê jubînî bikerê. Rojêk ancî qoz kay kenê, rewşa Haşimî u hevalê ey zaf rind nêasena. Cira vîst hûmarî lazim ê. Berde reqîban der o, as kî Haşimî der o. Çi kamî der o, kes nêzano. O yo ke kaleka Haşimî der o, hevalê xo ra “Serbest kay bike. Haşimî de ga (as) çin o” vano. Eke nîya vano, Haşim hêrsên hêrsên, bi gayî şîrpîne masa ra ano u “Ero, no bolê maya to yo? Ma, no ga nîyo çîyê bîn o?” vano. Bi na juye pêro musenê ke ga Haşimî der o.

Çîyo ke bî, Haşim hetkarîya her kesî kerdêne. O roja tenge de kamî rê her çi ke lazim bo, lêwe de hazir u nazir bi. Coka milqîyên ey zorê xortan nêşîyêne.

Birayê Haşimî, dolimê Haşimî dawetê Almanya keno. Haşim, şono bi Almanya. Almanya de derezayên ey kî zaf ê. Xaftila xortê çepgîrî vecînê, ênê. Merhebatîye danê bi jubînî. Birazayê Haşimî “No Apê min o. Welat ra newe amo u qorîçî yo” vano. Eke nîya vano, xortê çepgîrî bawer kenê u dest kenê bi ci, Apê Haşimî rê propagandayê sîyasetî kenê. La Apo Haşim cira çîyê fam nêkeno. Handê ke herme anceno ra u “Heya, şima raşt vanê” vano. Demo ke xortê çepgîrî vazenê ra, birazayê Apê Haşimî ra “Wule apê to îqna bi. Ma hînî bawer îme, ke peyser şoro welat, qorîçîtîye ca verdano” vanê. Pişkîna kuna ra birazayê Haşimî u “Gelê hevalan mi xo rê yarenîye kerde. Çi qorîçîtîye ya heyran” vano. Çepgîrî “Wule, ma qesê kenîme, ap sade herme anceno ra. Tawa nêvano ez qorîçî nîya” vanê.

Almanya de rojê Haşimî ke benê temam, peyser şono bi dewe. Ju xort kuno ra Haşimî ser u “Apo Haşim, cênîyên Almanya senên ê?” pers keno. Haşim sere hejneno u “Wule maya to se dana, ê kî hênî ê” vano. Xort, vengê xo kirt birneno.

Haşim, o payîzî gino ra piro, mireno. Hama her zimistanî ke qozî kay benê, nameyê Haşimî êno dekernayene. Herkes “Ê Haşimî fek bî. La peyayê zê deyî zerrêpak çinê bi. Cîranêde zaf rind bi” vano.

Merdena ey ra dima zaf çîyî benê çîrokî, benê zûrî. Haşim, hona kî serê u binê qesê tayîne de êno zanayene. Na muhîm a. Vajîno ya “Kes mîno (qazux) kuye nîyo, na het de.” Roja kamî ke amê, şono. Muhîm o yo, ke çend mordemî qalê to bikerê…

Akman Gedîk

Esasî nameyê Miço yî raştîken Mistefa yo. Eke Maya xora biyo domanê de normal biyo. 7 serrî ra tepîya menenjît vîyarneno ra, tayê beno kêmaqil. Zê domananê bînan ney, hedî hedî bejne dano.

Miço yî kenê mal û dawarî ver. Malê çêyî ver. 40 pesa çêyî estbîya. Miço şande ke amêy çê, teba 100 pese. Ma û pîyê Miço yî, wa û birayî persenê: “çira handayê mal biyo zêde”, “cîrana malê xo ard kêrd wertê malê ma” vatene Miço yî. Qet îtiraz nêkerdêne. Çiqas mal bîyardênê, Miço yî têyi berdêne. Hile û dubara nêzanîtêne.

Vanê ke Miço yî nêweşîya menenjîtî ra tepîya xêlê çî‑mîyî xo vîr ra kerdê. Hardlerzê Gimgimî qet vîr ra êyî ra nêşîyo. 1966 hardlerzê Gimgimî de serê çêyî batanîyê amêya vila kerdene. Veyva Miço yî pîlê bataniya vistewrê xo kî cêna, bêna çêyê xo.

Çend serrî verdê ra Miço hona êno, şono qesî keno, vano: “Veyve, batanîya ma guretî bî.” Kirmanckî/Zazakî ra teber zon/zîwan nêzano. Mordemê hale xo der o, zerrî pak o. O jû mordemêde bûdela yo.

Însanî bi ne halê Miço yî ser, teyî leqî/yarenîye kenê. Ma vacîmê demê merge û hega çînîtena, birayane Miço yî, Miço kî têy berdene merge. Kes ke ujara bivêrdêne ra, kewtêne re Miço yî: “Miço hela resmê ma biance” vatêne.

Miço yî juyê bi didinê nêkerdêne û hacetê xo vetene û musnêne înan: “temam mi ant” vatêne. Defêy binê Zaçêxe de merga çêyê Miço yî esta, birayê Miço yî vano: “bê, mi de ardim/hetkarîye ke”.

Miço şono, dewa cirane ra mordeme teba cêniya xo şonê Gimgim. Mordem kuno/kuweno re Miço yî ser, vano: “resmê ma biance”. Birayê Miço yî vano: “bira ti bi heqî kena, mêvace. Wayê esta”.

Tabi şîyo goşê Miço yî ra, hacetê xo veceno resm anceno. Cenike ruyê xo çarnena, vano: “nalet şore ro to”. Miço vano: “hi, merdê to de haceto nîyayên çîn o, ayê ra ti hînî vana”.

Kes qeseyanê Miço yî ra zerrê xo nêguretêne. Rojan ra rojê jû dengbêje de Gimgimij raştê Miço yî beno. Ancîya kuno re Miço yî ser. Miço tayê ke hers beno, mordem vano: “Miço hers mebe, hacetê xo bi de ez xanima xo rê berî”.

Huyayîş pişkîna bi Miço yî, hacetê xo veceno resmê mordemî anceno. Miço Zaçexê ra têberî nêşîyo cayê. Hetan ke ju dewijê înan şono dawarê Gimgimî ver. Birayane Miço yî ra vano: “wa Miço kî mi de bero”. Izne danê ci.

Ayê ra tepîya linga Miço yî kuna bi Gimgimî ser, êndî her roj şono Gimgim. Gimgim de çayxanê xalanê Miço yî esto. Şono çayxane. Xalê Miço yî awdelijê, kune re Miço yî ser, vanê: “ma rê kilaman vajê”.

Miço vano: “Payîzo, payîzo / mal xo erzêno verojê awdela, awdela nêverdanê mal biçero / her de maya awdelano.”

Êyê ke çayxane derê, pero piya huyenê. Miço êndî her roj Gimgim der o. Însanî cixarê dane çi têyî yarenîyê kênê. Jû kî Miço xerê merdan ra zaf hes keno.

Rojê pîyê jû nasê çêyê Miço yî mireno, mordem Gimgim de raştê Miço yî beno, cêno beno restorante de nan/werdê dano ci. Nika însanî ci ra persenê, vanê: “Miço, ti handayê xêyrê merda wena, ma ti çi taw mirena, ma kî xêyrê to biwerîme?”

Miço huyeno, vano: “Ez ke bimîrî, dewe bewayîr maneno.”

EVDILAYÊ ÎNAQA

Evdilayê Înaqa kamî ke senî qesêyêk vatêne, ey kî a qese reyna vatêne. Tabî şarî zafanê qeseyê xirabînî vatêne; Evdilayî kî henî, ju bi ju vatêne. Na xûya ey ya tewr taybetî bîye.

Bêguman “Budelayê Gimgimî” teyna nê nîyê. Hona zaf kesê bînî estê, la derheqê înan de malumatê mi çin o, yan kî kêm o.

Şima ke nê rêzî wendî, kêm yan zêde; şima ke derheqê Budelayanê Gimgimî de wayîrê agahdarîye bîyê u gegane kî tayê huyayîş kewto rê rîyê şima, ma ez endî çi wazena? Ez bextewar a. Çêyê şima şên u awan bo!…

Akman Gedik

YAŞO U TALO

Budelayanê Gimgimî ra ju kî xo ra Yaşo bi. Eslê Yaşoyî Mûş ra yo. Vanê ke, waxtê xo de Mûşijî zaf kewtê ra Yaşoyî ser u tede leqî/yarenîye kerda. Yaşo peynîye de înan ver remayo, amo bi Gimgim.

Mûş de ju kî bi nameyê Talo est bi. Xêr mêvace, adiro sûr vacê; Talo zaf agrasîf bi. Talo her tim bi kincanê resmîyan cêrayêne. Zîmelê verê pîrnika Taloyî, zîmelê nêvacê, baltê vacê! Sey qoçê beranîyê zîmelê ey bîyî. Dûrî ra, çend metreyî dûrî ra zîmelê ey vanê ke “Ma na yîme”. Şar Taloyî ra tersêne, domanî bi nameyê ey dayêne tersnayêne. Talo ke amo çarşî, şar çarşî ra vecîyêne, cadeyî cira ca verdanê. Goreyê vatîşê şarî, Talo Kore de esker bîyo; vanê ke uca aqil kerd bi vîndî.

Mabênê Yaşo u Taloyî de qet çîyêk nêbi. Yaşoyî ke Talo çarşî de dîyêne, cira hînî xûye kerdêne u hînî tersêne ke lînganê ey hard nêguretêne. Rojêk Yaşo fîkîrîno, “Nê, bi tersî hetanî kotî?” vano, qerar dano ci u vejîno êno Gimgim. Vateyêde verênan esta: “Meyman meymanî ra hes nêkeno, wayîrê çêyî kî her dîyînî ra.” Yaşo ke ameyo Gimgim, Budelayanê Gimgimî ra Hirrê Qerqerutê u Evdilayê Înaqa Yaşo qet nêwaşto. Şarî waşto ke nê hîrêmîna bikewê rê jubînî, xo ra keyf bîyarê, la Yaşo qet nêkewtêne tela Hirrê Qerqerutê u Evdilayê Înaqa.

Xûyêde Yaşoyî kî na bi: Şarî her tim 25 quruşî dayêne ci, cira “Resmê felan kesî bîancê” vatêne. Yaşoyî se kerdêne? Yaşo se ke şono destawê, hema u toreyê haceta xo vetêne, resmê ey antêne.

Karê xo bibo yan nêbo, Yaşo her tim şîyêne çarşî. Tabî qîrawatê xo kî vileyê xo de bi. Zafêrî bi qîrawat cêrayêne. Zafêrî şîyêne verê çayxaneyê Beledîye. Kesanê ke kaxid kay kerdêne, înan de nîyadayêne. Eke ju bîvatêne “Yaşo çayê bişime”, hema kursîyê xo ra amêne dormeyê masa. Nîya yanbekî nîştêne ro. Zîmelê Yaşoyî seke bi cetwel pêmite yê, hênî bîyî. Nîya zê lakêde barî verê pîrnika xo ra têrdayî bîyî; hênî şenik serê lewî ra verdayî bîyî. Gegane hetanî nêmeyê şewî çayxane bi çayxane cêrayêne. Nêmê şewî de, çeleyê zimistanî de se raye vetêne şîyêne çê, her kes şaş mendêne…

HIRRÊ QERQERUTÊ (KUTO)

Bêguman ewro zî, tawo ke qalê Hirrê Qerqerutê beno, huyayîş gineno rîyê şarê Gimgimî ra. Demê domanîya ra rind êno ma vîrî, waxto ke Hirrê Qerqerutê raye ra şiyêne, miletî xo eştêne cayêde taldede, qêrêne u “Hirro, Hirro, Kuto, Kuto!” vatêne. Tabî Apê Hirrî, cayo ke cira veng êno, xo çarnêne uca ser, çogana destê xo hejnêne u aye ra dime kewtene durî, şîyêne. Nameyê xo qey “Hirr” bi, rind nêzanîyo. Hama ey na çekuya “hirr” ra zaf xûye kerdêne. Xora miletî kî waştêne ke o biqarîyo, coka hînî vatêne.

Rojê Hirr Çarşîyê Cêrî de verê Camîye ra verêno. Însanî ke camîye ra vecînê, çimê înan gineno Hirrî ra, kulî pîya “Hirro, Hirro, Kuto, Kuto!” vanê. Hirr zaf qarîno, cêreno u înan ra vano: “Mi de camîya şima nêbo!” Kulî benê kemeran ra Hirrî ser ro varnenê. Hirr çare nêvîneno, remeno Çarşîyê Corî, wertê alewîyan. Tabî şarê Çarşîyê Cêrî sunî bi. Çarşîyê Corî de kî esnafê alewî, se ke Hirrî vînenê, bi ju fek “Hirro, Hirro, Kuto, Kuto!” vanê. Hirr cêreno înan ser, vano: “Ez remaya ameya wertê nînan, nê kî hayê mi ra ‘Hirr’ vanê.” Cêreno esnafanê alewîyan ser, vano: “Nê şima de camîye esta, nê kî çîyê, ez de ma u cênîyanê şima nîyan!” Tabî Çarşîyê Corî kî esnafê alewîyan erîşê Hirrî kenê. No destanê xo keno ra, vano: “Ya Heq! Ne çêverê mend ne kî cayê, ez se bikerî?”

Vanê ke, dewa Qerqerutê de nameyê Hirrî yo raştî Mehemed biyo. Seqetbîyayîşê ey ra dima cira “Kuto” kî ameyo vatene. Goreyê vatîşê şarî, Hirr 1905 de ameyo dunya u 1925 de xort biyo. No dem de gelekê Qerqerutijî benê koçber, şonê Xarpêt, la peydo cêrenê ra êno dewa xo. Apo Mehemed (Hirr) kî înan ra ju biyo.

Hirr, Delale de zewejîno. La demê ra tepîya serê xo ceno, vejîno xerîbîye, bi serran cira veng u vac nêvecîno. Endî her kes vano ke “Hirro (Kuto) merdo.” Çend serrî vêrenê ra, Hirro (Kuto) çin o? Delale şona ju bînî de zewejîna. La ti bê nîyade ke çend serrî ra tepîya Kuto (Hirr) vejîno êno. Se ke pêhesîno Delale zewejîya, qarîno, ancîya dewe terk keno, şono peynîye de Dîyarbekir de vejîno. Uca gelek maneno, zewejîno u ci ra çend domanî benê. La rojêk êno uca ra kî bêzar beno, terk keno. Domananê xo Dîyarbekir de caverdano, şono.

Eke se beno, çito beno, rojêk dizdîye keno, astoran tireno; hama wayîrê astoran rew pêhesînê, nanê rê dima Hirrî (Mehemedî). Guleya ju ginena bi lînge ro, ju kî ginena bi dest ro. Peynîye de Hirr firsend vîneno, xo erzeno cayêde yaban. La dest u lînge ra zaf gonî şona, no xo ra vêreno (balmiş beno). Eke beno heşar, vîneno ke mar gonîya ey şimeno. Marî rê çîyê nêkeno, bêveng maneno. Mar kuno bi dûrî, şono. Hirr bi çi halî wurzeno ra, şono. Bi na tore dest u payê xo benê kût/felç, beno seqet. Hirr vano ke “Naye ra tepîya dest u payê mi nêgênê, ez bîya kût, bîya seqet.” Aye ra tepîya însanî ci ra vanê “Kuto”. Demê ra cêreno dewe ser, ancîya Delale de reyna zewejîno.

Serrî vêrenê ra beno kokim, nêşikîno bixebitîyo, mal u mûlkê xo yo ke esto, o kî dest ra vecîno. O endî bêçare maneno, dest pars kerdene keno.

Rojêk gerê ci êno kerdene, vanê ke “Hirrî/Kutoyî astorî tirtê.” Hirr vecîno mehkeme. Mehkeme de hakîmî ra vano: “Hakîm Beg ti astore, ez kî Kuto. Ez bi na lînga xo ya topale se to tirena, se nîşena ra to, to vazdnena?” Tabî Kutoyî (Hirrî) waşto ke mîsal bido la rîyê tirkîya xo ya xirabîne ra çekuyê şaşî vatê. No rîwal ra kî Hakîm qerar dano ci u Hirrî erzeno zerrê hepisxane. Apo Hirr, xêlê waxt hepisxane de maneno.

Vanê ke Hirr (Apo Kuto/Mehemed) rojêk Îstanbul de cêreno, ju veng heşneno, “Hirro, Hirro”. Hirr qerîno u xeber dano, çi êno fekê ver ey marêno, vano: “Ez şorî kotîyê dunya, ez nê Gimgimijan ê lacê kutikan ra nêxelesîna ra, ez de a maya şima nîyan, gelê Gimgimî!” Goreyê vatênan Apo Hirr 1986 de şono heqîya xo ser.

APÊ MISTEFAYÊ WARWAYÎ

Apo Mistefa, seba ke warway şiyêne ziyaran ser u cêrayêne, şarî cira vatêne: “Mistefayê Warwayî” yan zî “Misto Warway”. O, mordemêde zerrepak u biheq bi. Zîyar u dîyarî zanîtêne. Her tim fekê ey huyayîş bi u her tim bi herdişê cêrayêne. Jîlet nêdayêne rîyê xo ro. Budelayêde halê xo bi, fekê ey ra qesa xirabine nêvecîyêne. Serê qesa u binê qesa Apê Mistefayî “gula mi” bîye. Her kesî ra vatêne “Gula mi”.

Vanê ke ver bi wisarî bi. Ju qaymeqamê nêweş amo Gimgim. Zaf hêrsên bi. Cîranêde Apê Mistê Warwayî vano: “Bira Mistefa, bê ma şîme çarşî. Vanê Qaymeqam esnafan zîyaret keno, hama mordemêde zaf hêrsên o. Qêreno, vêreno, zê fekê kardî tûj o.” Apê Misto Warway vano: “Bira beno, şîme hama no Qaymeqam pêyayêde wendox o, qeyî biqêro, mi fam nêkerd.”

Nê danê raye, şonê bi çarşî. Qaymeqam merhebatîye dano esnafî. Raştê Mistê Warwayî kî beno, “Apo merheba!” vano cira. Tabî Misto Warway kî selamî ceno ra u “Merheba gula mi” vano cira. Eke vano “Gula mi”, zaf zorê Qaymeqamî şono. Polîsî ra vano: “No mordemê bêterbîya kam o ke mi ra vano ‘Gula mi’? Pêbigêrê berê, bierzê nezaretxane!” Polîsî hama a saete de Apê Mistefayî benê, erzenê nezaretxane. Kam pêhesîno, mutesir beno. Jubînî xeberdar kenê, vanê: “Misto Warway amo pêguretene.”

Xebere ke bena vila, tayê esnafî u cîranê Apê Mistê Warwayî benê top, şonê bi lêweyê Qaymeqamî. Hal-mesela Mistê Warwayî cira qesî kenê u vanê: “O budelayê yo, halê xo der o, her kesî ra vano ‘Gula mi’. Zerrê ey ra qeso xirabin nêvereno ra.” Qaymeqam îqna beno u Apê Mistê Warwayî dano raverdayene, nezaretxana ra vecenê anê duştê Qaymeqamî. Qaymeqam cêreno ra ci, “Qusirê mi de nîyamede!” vano.

Misto Warwayî vano: “Nê, ez qusirê to de nîyadana. Mi to ra va ‘Gula mi’, to telîyê xo kerd mi ra. Ez dawa to dana bi Olî Dîwanî!”

Vanê ke çend rojan ra tepîya, destê şodirî şilîye kerdo piro, zaf vara. Qaymeqam taxa “Batî Vartoyî” de bi jîpe şono. Nara şilîya girane ver, pird şanîno we, sel her cayî beno. Jîpa qaymeqamî kuwna laseri ver, şona. Şar reseno ci, qaymeqamî jîpe ra veceno, xelesneno. Seba ke kincê xo bîyê hîtî, Misto Warway ceketê xo cêno, dano Qaymeqamî. Roja bîne Qaymeqam êno verê çêyê Mistê Warwayî. Cênîya Mistê Warwayî u domanê ey ke qaymeqamî vînenê, tersenê. Qaymeqam vano: “Metersê, mi hewnêde zaf xirabin dî. Ez coka ama ke Apo Mistefa mi ef bikero.”

Rojan ra rojê Misto Warway nêweş kuno. Lacê ey “Pîyo bê ma şîme nêweşxane” vano. Apo Misto Warway vano: “Ero çi nêweşxane yo, ti çi vana? Roja hîrêyîne gina ra piro, mirena. Mi hewnê xo dîyo.” Na qesa ser ro cênîya Miste Warwayî vana: “To çi hewn dî ke ti ey raşt hesabnena?” Misto Warway vano: “Cênîkî, hawo 60 serrî yo ti derdê mi wena, feqîrîya mi ancena. Heqa xo serê mi helal bike.”

Tesadufî de nîyadê ke a saete de xocêyê camîye kî vecîno, êno bi çêyê Apê Mistê Warwayî. Cênîke hal u mesela mêrdê xo cira qesî kena. Xocê vano: “Haşa, hazar dolime haşa. Ti vanê ti şîya lêweyê Heqî, ama. O çi taw biwazo, o taw canê însanî cêno. Kes nêşikino no derheq de çiyê vaco. Hela ti bê camîye, bê nemaz bike. Çi karê to u hewnan jubînî de esto?” Misto Warway vano: “Çêyê mi, mi rê îbadetxane; qelbê mi, mi rê îman o. Çi karê mi esto camîya to de? Madem ti qulê Heqî ya, ma cîranê jubînî yê; merdena mi ra dime, çimê to domanê mi ser ro bo.”

Kam pêhesîyo ke Misto Warway nêweş o, kulî şonê dîyarê ey u o kulî ra “Ez roja hîreyîne de mîrena” vano.

Vanê ke roja hîrêyîne fecirê şodirî de, der u cîranî pêhesînê ke Misto Warway şîyo rama Heqî. Taxa Batî Vartoyî de şîn-şîwan… Gimgim de mordemêde zerrepak şî, cayê ey tal mend…

COLO

Çiqas ke qalê Coloyî bîyêne, pîlan derheqê ey de vatêne: “Col reqîwer u peyayêde şimitox bi.” Col, eslê xo de merdûmêde baqil bi u waxtê xo de mektebo wertên (ortaokul) wendo. Peydo se beno rind nêzano, no aqil serê ey ra şono u beno serxoşêde zemanî. Çi kuno dest, şimeno. Eke reqî kewtê dest, reqî; nêkewtê dest kî, îspîrto ra bigê hetanî bira, kolonya…

Çeleyê zimistanê qersêni bi. Col, ancî henî pejmurde, dest de şûşeyê îspîrto ver bi Çarşîyê Corî şono. Nêmeyê şewî bi. Kes çarşî de nêmendo, kulî ancîyê çêyê xo. Tarî yo, henî şenik astareyî mendê ruyê asmênî de. Col endî bi senê halî êno, reseno verê Dîwan Restorantî. Heşê xo êno, şono. Pîştî ser meredîno ra, qilmêde bîne cêno îspîrtoyî ra. Asmên de nîya dano. Se ke astareyî kewtê têwîrane, heşê Colî êno u şono. Çimanê xo giran giran keno qapat u şono dewa xo, şono bi domanîya xo.

Endî o serê ju hênî de bi. Ver bi wîsarî bi. Corê dewe bîbî gul u nergîzî. Her ca kewtîya ra şên bi. Merge de çîçeganê çeqeran u sûran eştbî têver. Bi hezaran çîçegî bîbî meymanê merganê Koyê Bîngolî. Înan cîya-cîya boye dêne. Çuçikî bi keyfweşîye amêne hênî ser ro nêne u pêydo perêne ra, şîyêne. Vengê çuçikan keyfweşîyê dêne bi mordemî. Reyêna qelfeyê qilancika amênê, nêşinê bi gilê qewaxan ra. Ebe ju veng kerdênê qişte qişte, her ca bi vengê inan bîyêne pirr.

Eke se bî, çutir bî; tawo ke Colî çimê xo kerdî ra; se ke hewnê de bo, cire henî ame. Çi est o ke zaf nêmend, reyêna peyser şî; şî domanîya xo, şî demê wendekarîya xo. O mîyan de dewe ameye aqilê dey. Der u cîranî, Deşta Uskira kewte re çimanê Coli ver. Astorî vaznayî… Qaytê Koyanê Bîngolî bi. Şî waranê peyê Koyê Bîngolî. “Koyê Bîngolî mekanê eşîran o,” vat xo xo de. Virana Koyê Bîngolî de hezar hênî bîyî. Şî serê her hênî de kulmê awe şimite. Serê her hênî de ju çênekêde rindeke dîye. Qutîya destî, qutîya ke pey de resmê dîkî bî, a qutîye da bi çênekan.

Lé eke se bî, çitur bî; bado hînî bî zereserdin. Waşt ke çimanê xo yakero, lé çimî yanêbî. Royê xo ancîya şî. Dûrî ra vengê berbişî ame.

Fecirê şodirî de însanan verê Dîwan Restorantî de ju peyayo merde dî. Destê ey de kî şûşeyêde îspîrtoyî. Xebere zerrê Gimgim ra bîye vila, resê dewanê Gimgimî. Kulî vatêne: “Col merdo”. Tayîne vatêne: “Rama Heqî şoro ra ci, cayê xo cenet bo!” Tayîne kî vatêne: “Şima Colî şenik pêya zanenê. O waxtê xo de kêm peyayo nêbi.”

Hardlerzê Gimgimî de peyayê ke çimê însanan de pîl asenê, kam ke êno bi aqilê şima, kulî amayî Gimgim. Colî o taw vato bi: “Ma hînî zanitêne ke nê zaf peyayê pîlê. Ti nêvana mendê ra min u şima. Çi pîlîye, çi hal o! Ma çimê xo de ê pîl hesabnê. Nê polîtîkerî/sîyasetwanî pêro zê fenda malimê ma bi. Zê ê qirawetê xo bi. Henî peyayê pîlî nêbî, walla mendî bî ra malimê ma!”

KEMALÊ BADA

Kemalê Bada seke êno zanayene, dewa Bada ra bi. Kemal na dewe de ameyo dunya. Juyê derg û zinar bi. Lewê xo yo cêrên zaf derg û roverde bi. Seke maya xo ra beno, aqil ra tayê kêmê. Na aqilkêmîya ey û feqîrîya ey tayê kesan rê bîye raya kayî, bîye mûcûlîya leqî û yarenîye. Şar, rîyê perîşanîya ey ra pê ey leqî kerdêne. O, henî dewe bi dewe cêrayêne, çî-mî dayêne arê. Cêrayîş ci rê bîbî zey ju karî. Domanan ke o dîyêne, xof û ters guretêne. Kesî rê zerarê xo çinê bi, la ancîya kî domanî ci ra tersêne. Pantolê xo cayê kemere de ebe ju lakî girê dayêne. Her tim lakê qalind doxina ey ser de bi. Kam se vano wa vaco: Kemal peyayêde zerrepak bi. Ey de zur û hîle çinê bi.

Rojan ra rojê linga Kemalî gina ra Xarpêt. Beno musafirê şanî, la duman Kemalî mecero, şoro kotî? Şono verê çêverê ju otelî, la xebatkarê otele qayîtê şikl û şemalê Kemalî kenê, nêcênê zere. O ne cayê nas keno ne kesî. Bêçare, tekûteyna şaneno bi raye, şono. Xêlê cêreno kuçeyan ra, qefelîno. Wazeno şoro tuwalet, la se bikero ca nêzano. Cayêde taldede vîndeno, doxina xo keno ra ke îhtîyacîya xo bîvîno, mordemêk te de vecino. Bi tirkî Kemalî ra “Ti îta se kena?” pers keno. La Kemal qet ju çekuya tirkî nêzaneno. Mordem çarneno rê kurmancî (kirdaskî). Kemal tayê fam keno. Senê halî kuno mordemî dime û şono verê ju camîye de vindeno. Mordem ci ra vano; “Bê zere!” Kemalo feqîro bêçare se bikero? Destanê xo keno ra û xo xo de qesî keno, vano; “Ya Heq to ra aseno, ez bêçare ya. Qet mi rê raya akerdîye nêmende. No çêverê camîye to kerdo ra. To ez kerda camîye. Bêçarîye mebo, ti zana linga mi şêmiga camîye ra nêşona ori.” Mordem raya tuwaletî musneno Kemalî. Kemal şono tuwalet, êno. Mordemêk ci rê taseka werdî kî ano û Kemal bi natore pîzeyê xo keno mird.

Kemal çiqas ke aqil ra tayê kêmasîya xo bibo kî, wayîrê îqrarê xo bi. Pîr û rayber zanitêne. Mîsayîbîye û kewratîye zanitêne. Way û biratîye zanitêne.

Vanê ke, Kemal rojeyê Xizirî de kuno bi raye, şono. Wazeno şoro çêyê pîranê xo. Çeleyê zimistanî yo. Ray û dibrî qapanê. No riwal ra der û cîranî cira: “Bira Kemal bê, meşo!” vanê. Kemal, “Şima se henî vanê, no rojeyê Xizirî yo. No Xizir o, kesî tenge de nêverdano. Kam ke rojeyê Xizirî de venga Xizirî bido, bêguman o uja hazir û nazir o. Ez şona, venga Xizirî dana ke mi tengasîye de meverdo,” vano inan ra. Kenê-nêkenê tey çare nêvînenê û Kemal şaneno bi raye, şono. Xaftila beno puk. Mordemê Kemalî, der û cîranî, dewijî pêro pîya şanenê bi raye, kuwenê Kemalî dime. Vayêde henî şert, tozikêde henî xedare wurzena ra ke çim çimî nêvîneno. Nê bêçareyî nêşikînê ke gamê raverî bierze, cêrenê ra. Roja bîne, şevaqê şodirî de cîranî reyna kunê ra raye, şonê. Şonê ke çi şorê, Dereyê Xidirî de verê ju dare de xeneqîyo Kemal.

Eke cenetê hetê bîni de cayê Kemalî çinê bo, cenetê zerrê ma de cayê ey her tim esto…