TARIXÊ ZAZAA DE ŞİİRE

1. QESÊ VERİ

Şair Kemal AKAY Xamırpêt*

Şiire, eke çelê zımıstani de, pukeleka Xızıri de dest – paê to cemediyê, bêçıkê nınganê to cemed gureto, xo şanena soba, koliya ver kena germın. Ma, eke zeria to bıcemediyo? Şiire ki çiyê de nianêna. Şiire goranê her kesi çiyê vana, her beni isani ra şiire çiyê vejena, isani xo rê çiyê vejenê, nêvejenê; ê zanenê. Şiire gorê mı, isan çiyo ke xo tede vêneno, can u ro tede vêneno. Zê ju lawıka ke vajina, vano, ez awa. Şiire a be xuya. Şiir u şiwaranê Dêrsımi de, weşiya xo biyaene çinêbiyaene sero dewam kerda. Edebiyatê xo vatene de u goş be goşa ra arda hatani roja ewroy. Qalê Sılêmanê Qıci ken. Şairê ma Sılêmano Qıc şair u hostaê nê kario. Ez no tebliğê xo de, Tarıxê mao ke sed serra niamo nüstene, huner u şiiranê şairê mao ke raa ma kena roşti, ina şıma rê ana re zon.

2.TARİXÊ ZAZAA DE ŞİİRE

Tarıx ebe serra, ebe sed serra, ebe hazar serra isan şikino sero vındero. Arêkerdoğêni bıkero. Tarıxê isantêni çı hêf ke şer, ceng, goni koletêni, dışmentêni, koçberêni, surgın, xaintêni u ebe zulım u zordarêni amo vıraştene. Tarıxê isantêni phonc qırna de, phonc sistema de anê re zon tenê Tarıxwani u tenê ilmdari. Qomo komunal, koletêni, feodal, kapitalist u ebe qomê soayalistêni tarif kenê. Nê ilmdara, isana ebe hazar serra qoma weşiya xo se viyarna ra, kemera sero, mığara u cao ke weşiya xo dewam kerda, ebe kamci çiya pê kar u gure kerdo, arêkerdoği vanê; no ê fılan waxtio, isana ebe nê aleti şiyo neçir.Ebe nê alêti pê kar kerdo. Kemer u zınara sero resm u şıklê ke vıraştê u.ç.b. Hama eke nüste vejiya, endê verê coy isana ebe çınay se weşiya xo viyarna ra, dina ra ma rê çı mendo? Kamci alet, kamci qılafet nê, saiya nüsti de, endê qomi isani çı fıkrinê, çı wazenê, saiya nüsti de / nüsnaiş de ma nina ki zaneme / museme. Endê qoma ki kulturanê dina ki rüyê hardi de çı esto, çı çino, isani nina ki musay. Se ke imparatoriya dewleta Osmaniya şeşse u hirıs serre hukmê xo se dewam kerdo. Ma uja de nia dame u zaneme ke, zor u zulmo ke, qoma sero kerdo, Zazaa, Kurda, Elewiya, Hermeniya u qomanê bina sero. Mêraso ke cumurêtê Tırka Tarıx ra gureto, o zulm, neheqêni talan surgın u kindarêni hatani roja ewroy dewam kena. Hirıs serra peyêne de qom u kulturê zerê sindoranê Tırkiya de, nina seba kamiya/kimlik u kulturê xo biarê zon, owo ke niamê sarê nê qom u mıleti, nêmend. Çewres hazar isan ame kiştene, zon ame menkerdene, namê isana, namê dewa, koa, namê deyşta u namê isana menkerdi . Hirêhazar dewi terefê dewlete ra amay vêşnaene, hirê milyon isan ebe zor surgın kerd. Ma zaneme ke qomê Zazaa ki nina pêrine ra nesibê xo guret. Ez ebe hirêsê ya ki çarsê sere, imkananê ewroy de Tarıxê Zazaa sero nêşkin arêkerdoğêni bıkeri. Çıqa ke van, Tarıxê Zazaa, Ez Tarıxwan niya. „Tarıxwan, çiyê ke biyê, raştiya dina sero vındeno; şair; gere se bıbo, mecburiyeta weşiye nina nüsneno“ fıkrê xo vajo. Ez nê tebliğê xo de sed serre sero vınden. Şahadê ma Şair Sılêmano Qıco, serrê xo newa u newê.

1. ŞİİRE ÇIKA

Şiira Zazaa nüsnayış, Tarıx de zaf khan niya. Eke esta ki, ma hona nêzaneme. Çımke arşiv u wedardene u dezgê xoyê khani çinê. Weşiya xo vatene de dewam kerda ebe qese, itha qesê biyo, o qese feka ra biyo vıla. Goş be goşa ra biya vıla. Caê de bin de amo vatene, sero amo qesêkerdene, a qesa u a muculaiye uja nêmenda, feka ra biya vıla, wertê mıletê ma de caê xo gureto. Çı hêf ke niamo nüsnaene, kıtab, pêseroke (dergi, mecmua) de neşr nêbiyo. Goş be goşa ra biyo vıla. Pira, raybera, isanê ke qese u sêncê xo qomê xo sero esto. Ebe o şıkl dewam kerdo. Tarıxo nüste ma dest de çino. Ma şikime sed serra peyêne sero vınderime. Zazaa çınay sero şiire nüsna. Şiira Zazaa çınay ra tesir gureto, şairê xo kamê, ebe kamci zon nüsno. Kami sero nüsno, Nêmo zafêri çınay sero şiirê xo nüsnê? Tesirê kamci şairi Zazaa sero, şiira Zazaa sero ca gureto? Şiire se ke biya, ama naskerdene, dinya ra biya vıla, her qomi gorê xo name no pıra. Hatani roja ewroy, şair ra hunerbenda, ilm u zanıtene her kesi ju name no pıra. Zazaa de, zon, zagon, Tarıx, weşiye, huner u hunerbend. Şair u hozan kamo? Ez wazen Tarıx de filozof u Tarıxwana, şiire se tarıf kerda. Şiire se ke her kes zaneno henêna ya ki dügel u qomanê bina se veta werte. Tenê ina qal keme, hona bêrime şiira ma ser.

Dınya de en zêde Aristotoles (384 – 322) şiir u şaira sero vındeto, sare dajno. Xêlê çiy vatê, nê filozofê Yunana „Şair huner u hunerbend, muzik her çi teğlit ra kuno kar, teğlitê jubini kenê.“ Hatani roja ewroy ki, no fıkır hona sero êno mışewre kerdene u qesêkerdene. Aritotoles nê çiya defêna keno hira u vano ke: „Epos (destan) tragedya (trajik), komediya (komedi) Flut u gitare (muzik); nê huneri nêmo zafêri teğlidê. Feqet nê hirê çi jubini ra hirê tenê raya de benê ciya. Nina ebe çiyo ke pê teğlit kerdo, ebe çınay teğliti vıraştê, ebe senê şıkıl teğlit kerdo.

Nêtê mı çino, şıma rê felsefê Yunana sero filozofanê Yunana sero qal keri. Labelê gorê mı şair u şiire emeg u kulturê ê waxtio. Gorê mı, ma ewro şiir u şair de nia dame, kıtabanê dina waneme, tiyatro wendiş u huneranê dina de nia dame, o waxt Aristotolesi zaf çiyê de xırab u şaş nêvato. Çımke Aritotolesi verê hazar u şeşsê u vist u heyşt seri ravê no fıkrê xo ardo re zon. Ewro ki zaf zaf çiy nêvuriyê. O waxt Aristotolesi şairi kerdê dı nıvşi; „Ju: Tenê (taê) şaira şa padişa u saltanatê dina sero, ê goynê ebe çımanê dina nüsno. Dıde: Tenê şaira ki, isananê feqira, belangaza u desttenga sero şiirê xo nüsnê. Tenê şaira ki, şiira xo hatani nıka se biyo, nae ra tepiya se beno, her çi heni nê? ‚Gere nia bo, zê mı bo‘ vano. Ya ki şairê ke qom de biyê meşur, ênê naskerdene, mılet cı ra hes keno, teğlidê dina keno.“^[Şair u hunerbendi nia tarif kerdê verê hazar u şeşsê sere. Helbet no ju sistemo, ju kulturo, ju weşiya, ju qurdişano. No sistemo nianên ki gırêdaê weşiyo, qomio, dewleto. Ê mektebio, domantêni, piltênio, itıqat din u şexsiyetio. Nê çiyê ferzi ke amay têlewe, benê kamiye, benê şexs, zat, exlaq-moral. Cao hop-hazır de exlaq-moral nêbeno. Şair u huneri ki niaro, o ki zerê ê qomi dero. Şair u şiire eke nê çiyê ke ma cor kerdi derg, ya nina qebul keno inam beno, ya ki, heni nê gere no çi, na raye, no sistem bıvuriyo. Goranê dae emeg u kar keno. Ebe şiire, ebe huner, ebe roştberêni ebe muzik u.ç.b.

3.1 Edebiyat de çand qeydê şiire esta

Ma cor tenê qalê şiire kerd. Şiire çıka, kami nüsna, kami sero, çınay sero nüsna. Çı waxt nüsna. Şiire se êna nüstiş, kam wayirê na şiire veciyo, kamirê biya mal. Qom de caê xo çıqa esto? Faydê xo qom rê çıko? Tesirê xo kam sero biyo? Qomê Zazaa de çı waxt kami şiire nüsna?

Şiire her qom, her dewlete, her dügel de, hukm u caê xo ju niyo. Qom, sistemo ke tede weşiya xo rameno, edet u zagonê xo senêno, şiire ki gore nê edet u zoni şiya. Hona ke isana rüyê hardi de, imparatori, dewleti, qomi jubini nas nêkerdi bi, şiire zerê ê sindora de hepıs bi bi, mend bi. Eke imparatori, dewleti rıjiyai, sindorê werte dügela vuriyay, o waxt şiire teyna nê zon, zagon, edet u torey ki jubini sero hukmê xo vejiyay u bi vıla. İsani dewleti, qomi jubini ra zaf çiya musay. Weşiya xo heni ramıte. Karê huneri ki nia bi. Muzik, din, siyaset, moral u exlaq goranê kami raşt bi. Kam qerar bıdo cı? Kamci rındo, kamci xırabıno, zordar, zulmkar, wayirê saltanati kamo? No qey niaro, goranê hondae edeta kamci rayşto? İsana endê zaf çiya ra xebera xo biyê, şanıtêne têver u sero mucılaiye kerdêne. Ebe no qeyde her çi her cara bi vıla. Huner hunerbendêni, şair şiire u teknik, her çi endê rew biyêne vıla. Qomi bınê tesirê jubini de mendêne her hetê ra. Gere endê şiire ki ju name, qalıb, nıvş, sistem bıguretêne. Şiire hatani nıka ebe senê qalıba ra nas bena. Nê qalıbê kılasiki sindorê xo hatani kotirê?

• 1. Pême u qalıbê şiire kamciyê, dügela de senêna?
• Epik, şiira epike; zonê Yunana de êna manê ‚destan’e‚‘epos‘ ra êna, hona ke nüste nüsnaiş çinêbiyo, o waxt ama vatene. Rolê de gırs wertê dügela u ejnebiya de gureto. No qalıb u şıklê qehremanêni egitêni, şer ceng u welat heskerdoğêni cêna zerê xo.
• Lirik, şiira lirike; şair fıkr u ğeyalanê zerê xo, ebe zonê de kêf u heyecan ano re zon, dina ra vajina. “Liyr” enstrumentê muzikio, Yunana verênde waxto ke şiire wende ya ki vajiyê, ebe nê enstrumenti cınıtêne (dênê pıro), coka no qalıb ebe namê nê enstrumanti êno zanıtene.
• Dramatik, şiira dramatike; weşiya isana de çı vêrdo ra, heskerdene, waştene, ters, xofê xo çıko, ebe raştiye sero vındena, payjo ana ra zon. Zulm u weşiye de çı vêrdo ra, ina zê şanıke, şair ano re zon. Tenê fıkri vanê, şiira dramatike şiira epike ra pêda biya, zerê dae ra veciya.
• Didaktik, şiira didaktike; huner, felsefe, exlaq u nê çiya musnenê qomê xo. Hozan u şairê ke na şiire nüsna, (Tarıx de) qomê xo de zanıtene, tecrube u zê mordemê ke roşti kenê vıla, zane u roştber say biyêne.
• Pastoral, şiira pastorale; rüyê hardi de rındekbuna tabiati, reng u rengê çoli – deyşta, koa, çhema, ebe zonê de şirin u weş êna nüsnaene, heskerdene tabiati kena zerê isana.

3.3 Şairê Zazaa gıraniye ebe kamci qalıb, kamci pême nüsnê?

Şairê Zazaa u şiirê Zaza welat de, caê de hira u mıqerem cênê. Zafêri hetê Dêrsımi de Şairanê ma wertê qomê ma de nam do. Eke ma qalê Dêrsımi keme, sindor u cao ke mıletê ma verênde tede weşiya xo ramıta u uja de hukm kerdo, uja êno isani viri. „Hetê de xo şaneno Erzurım, hetê de xo şaneno Sêvaz, hetê de Gumışxane u Erzıngan, heto bin de xo resneno, Gerger u Semsur“. Eke qalê lawıkanê Dêrsımi bıkeme nê sindori cême vera çımanê xo. Hatani cumurêtê Tırka awan nêbi bi, zerê nê sindori de hukmê mıletê ma bi. Helbet nê tebliği de nêşkin çıqa şiira Zazaa esta, sero vınderi. Şair u hozanê namdari u êyê ke namê xo qomê ma de caê xo gureto, dina ra jukeki sero vınden: No Şair u hozanê mao namdar, Sılêmano Qızo (Sılo Qız). Serrê xo 99ê. Mı dest de Tarıxê Zazaanê sed serre nüsnaiş çino. Hama Sılêmano Qız kuno sed serre. Şahadê ê waxtio. Ma verênde goş bıdime şairê ma.

3.4. Şairê Welati Sılêmano Qıc

“Sar vano, Sılo Qızo
Halbuke, aqıl ra dengızo
Taê vanê, Mılızo
Thamare ra xaso, Khurêsızo
Zerrno İngilizo”

“Ez Mılo de amo dina. 1913 de, feqet nufıs de ‚Süleyman Doğan (1937)‘. Ğelet nüsno. Ez 1937 de defa dıdine zeweciyo. Ez o waxt des u phonc serre biyo. Wayirê domonu biyo… Waxto ke piyê mı merd, ez des u hirê serre biya… Namê piyê mı ki Sılêman biyo, Sıleman lacê Heseni biyo. Namê maa mı Saxanıma, çêna Uşênê İbraimia, İbrahim lacê Uşênê Ana İsme biyo. Cısnê Khurêsunê, wayirê kıremete biye.. İno tüyê xerrepiyai bile kerdê wes. Tü çıkê, yanê… Mordemo ke khul tey veciyo, mordemo ke alancuğe veciya, têde kerdê wes. Kemane ver dero, khalıkê mı cınıto, piyê mı cınıtêne, ez ki inu ra mıso. Dêka dêka ma pina, usar ke ame, asma Marte 21ine de ke dar u ber sızdê hardi bi, sona, çita ho erzena dare ser, cı ra mırod wazena, vana: Mırodê mı uwo ke, az u uzê mı sair bo. Mırodê ho yeno hurendi, piyê mı, apê mı i têde benê sair. Piyê mı, lazê apê mı şiwari vatêne, dina vêsnêne. Ez hona domon biyo, piyê mı ez berdune veyvu ro fetelnêne. Hona phonc-ses serri de biyo, mı dest fit cı, gıran gıran cınıt. Piyê mı rew merd, ez hona des serri de nêbiyo, ez berdu veyvu, mı veyvu de cınıt. A taw dawule-mawule çinê biye, veyvê ma eve kemane cınıtêne, ebe lawıku vatêne, citi viyarnêne ra. Ez berdêne veyvu, mıleti zof hewes kerdêne, gos nêne ra mı ser, mı ki cınıtêne, vatêne. Têw.. verva mıleti şiyêne.. Çıko, to heni vana… Vengê mıno verên biyêne, sıma bıdiyêne, kokımine xıravıniya piyê mı. Mı ke “Guliye” vatêne, mılet veciyêne hermunê zubini ser. Mı neqesnêne, vatêne, têwww…

Şairê ma Sılêmano Qıc tertelê Dêrsımi 38 de ez des u phonc serre biya. Her çi zê ana sate êno mı viri. Dewlete u eskera zulmo ke ard ma ser de, kesi niard ma ser de. Aşiri verday pê, wertê isananê ma de, xaintêni vete. Aşiri gureti lewê xo perê dina ra kerdi vıla. Aşiri kerdi dışmenê jubini. Qeweta mıletetê ma kerde lete-lete. Pê mıletê ma xapıt. Nia dê, şairê ma ê roja se ano xo viri;

“Hew. Ma çae nêro mı viri.. Mılet qırr kerd. 38 ame, ordi ame.. Mı hermeta huya rametiye a taw remnê. Mı leçegi eşti sare ke pırd ro bıvışni bover, esker zofo, nia vêreno têver ra. A feqira mı ki nia tersu ra tıkena, endi sewe biya lete. Jü eskeri mı ra pers kerd, va ke: ‘Na kama, to nae itha ro bena koti?’ Sukri onbaşi bi, ey ez nas kerdêne. Mı i eskeri ra va: ‘To so, veng de Sukri onbaşi, bêro!’ O cenderme şi, Sukri onbaşi veciya, ame. Cığara pişte têra, dê ve mı, mı horê sımıte. Ez şiyo lewê Qoçoğli , Qoçoğli ifadê mı guret. Uza jüyo de Zaza bi, Qoçoğli veng da i Zazay, Zaza ame. O Zaza Palo ra bi, namê ho Mursa bi, eskeri ho de ardi bi. Tenzbaneci (tercuman) bi, ma zon nêzanêne, i Mursay ma rê tenzbanecêni kerdêne. Qoçoğli ma ra pers kerd, ma ra ifade guret, bado Qoçoğli Mursaê Zazay ra vat: ‘Na hermete bere, çê sıma de hewn fiye, sodır ra sıpêde ra hata bonanê çê Ali Babay tey so, raviyarne, horê şêrê.” Ma a sewe çê Mursay de mendime. Bi sodır, Mursay ine ma viyarnayme ra, ma şiyme çê. Rocê eskero ez fişto ra ho ver, berdo Mamekiye. Dewıcunê ma qumandari ra vato ke, ‘Dewa Mılo dewrê verêni de yê ma Mılu biye, Alu zor kerdo, ma ra gureta. Nıka ki dewrê hokmatio, ma dewa ho peyser wazeme.’ Alu ra ki jüyê ma rê gerre kerdo ke, ni mordemeki eskeri qırr kenê. Ez berdo qereqol, eskeru kerd ke mı bıkısê. Ovacığe ra Sukri Çawus bi, jüyo de zımêlexişto beznebari.. To hewesê cı mendêne. Ey ez nas kerdo, nêverda. Cendermu ez berdo, gırê do dare ra ke mı bıkısê, o Sukri ame, vat: ‘Ney raverdê, Qocoğli kamo, Qocoğli se ni mordemi dano kıstene, no mordemê mıno! No sairo, kemane cıneno.’ Roca Haqi mı kemane guretêne cınıtêne, inu ki reqeşi kerdêne, çêfê ho dêne ardene, endi tersunê qumandani ra keşi mı ra thowa nêvatêne. Ez berdêne Ejiz Avdel, berdêne Jêle, ca ve ca, elaiye ve elaiye fetelnêne. Mı Tırki, Kırmancki (Zazaki) lawıki vatêne, kerdêne tıra, kemane cınıtêne, eskeri kotêne reqes.. En jêde inanê ke Kırdaski zanıtêne, na hetê Meletiye ra, zu ki Zazaunê Paloy mı ra has kerdêne, mı sero merdêne.” Şairê ma Sılêmano Qıc saiya kemani de weşiya xo xelesna ra. “Ez saa kemani ra xeleşiyo ra, eke heni nêbiyêne, eskeru ez kıstêne. Rocê cendermê mı rê heqaret kerd, vat ‘non to ra, to geber ken’, ez urzno ra ke mı ro do. Yüzbaşi ame, perrna ser, vat ‘no mordemê elay qumandariyo, nıka ke pêheşiyo, n… moa to!’ Yaaa! A non u sola pi u khalıkê sıma bo.. Ez saiya kemani ra xeleşiyo ra.. Heni nêbiyêne, ez ki kıstêne..

Weşiya Sılêmanê Qıci mı tenê derg gurete, taêna nas bone. Wertê qomê Zazaa de, Sılo Qız, Sılo Qıc êno vatene. Ma ebe name dê vajime, Sılêmano Qıc. Ma qalê huner u hozanênia dê bıkeme.

Sılêmanê Qıci şiirê xo, lawıkê xo, şiwarê xo zafê. Reportajê xo de vano “hirêsey lawıki sarê mı derê.’ Helbet pêro niamê nüsnaene. Waxtê Tertelê Dêrsımi de des u phonc serre biyo. No tertele ra tepia şiwarê xo zafêri, şer (qewğa) kiştene, vêşnaena, qetlkerdena Dêrsımıja sero vatê. Hemı ki ebe kemanê xo cınıtê.

Ju Şiware; Welatheskerdoğêni sero, şiira İmam Heseni:

İMAM HESEN

Ax Setero, Setero

İmam Hesenê mı cade yeno ko ra

Mae qedaê lazê jê to bıjêro, bıko

Goni ken be semtêni u sefkanênia to ra

Qomo, hala reyê bêrê,

Şine ke des u dı mordemu lajê mı merredno ra

Kardi na ro vıle, sare bırrno tiji vera

Dest u bojiyê İmam Hesenê mı cıra kerdê

Ebe weşêni kerdê be cendegi vera

Wel u kemerê dinalıği do arê

Kerdo cendegê şêrê mı sera

Meytê lazê mı letê bınê wele dero

Letê verdo tijia amnoni ver, wiiy.

Şairi itha de zaf kuno re xo ver. Mordemê zê İmam Heseni ebe bêbextêni, eskeri vera çımanê isana ebe zor berê bıdê kiştene, qe mecela xo çina. ‚Şıma nê zulmi se qebul kenê?‘, veng keno re qomê xo („Qomo, qomo; hala reyê bêrê!“), ‚şıma nae se qebul kenê?!‘ Sero na şiire şaneno pê, mıqam vırazenê u keno şiware. Xêlê şaira de hisiyatê nianêni estê. Coka ez van, Sılêmano Qıc verênde welatheskerdoğo. Goşê xo, khezeba xo welat u isananê xo serowa.

MİRE MİRE, BÊBEXTO MİRO

Mire Mire, bêbexto Miro

Bêbextêni meke, dışmenê to Xızıro

Kam ke be kıneno, xain gıneno pıro

Ala urzê, Memê İlaşi çheki guretê

Kıstena Xelil Begê mı rê fit cêrino

Bego, dik veng dano

Mirê mı nao sodıro

Miri xapıto

Xelil Begê mı qan kerdo

Berdo Bağıre, tey sond werdo

Way Mire, way Mire, Heq to rê nêverdo

To Xelil Begê mı do kıstene

Çêveri, odi u qonağê Fême de zerze kerdo.

Na lawıke ki Sılêmani Qıci wertê aşira de, fasadêni, çımesurêni, bêbextêni sero xêlê aşiranê Dêrsımi jubini telef kerdo. Şair u hozanê dina ki bêveng nêmaneno. Wertê aşira de a dışmentêni herç ke şona, bena xori. Şairi ki ebe o qeyde fıkr u vatena xo vano. Na lawıka dê werte de cigerê ke vêşenê, çêyê ke bêwayir manenê, isanê ke vejinê koa, hunerê xo de ano re zon. Mesaj dano qomê xo, nê çı buglatê şıma vejenê. Eke tı bêbextêni bıkerê, Xızır neyarê tüyo. Çımê xo qom isananê xo seroê. U vatena xo ki ebe no qeyde resneno qomê xo. Heto bin ra ki neheqêni qebul nêkeno, zawtê Xızıri dano pıro. Şair u hozanê ma vera dewlete, vera Celal Bayari vata.

ÇUXURE

Wayi wayi wayi, Süli Ağaê mı, wayi

De wayi wayi wayi, Hesen Ağaê mı, wayi

Hequ tala bıvêsno çê Celal Pasayi

Hequtala bırızno, bero çê zalım Celal Pasayi

Ağlerê Çuxure xanım u ağay pêro gırê dayi

Fist re rae, rusnay ap u ded, beg u bırazayi

Berdi verê kertê Mazgerdi de

Hata son tijia amnani vera

Xanım u ağay vındarnay

Celal Bayari emır do

Ağır makiney ardê, gırê dê

Zalımi ver ra nay be ma ra.

Şiware, şiire lawıke bena derg, şona. Eke şair u hozanê ma namê Celal Bayari medêne, namê dewlete medêne, çand kesa zanıtêne, rolê C.Bayari? Tarıxê Zazaa o waxt kami nüsno? Hirıs u heyşt de kami isanê ma bırnê, namê ju be ju zanê. Sılêmano Qıc ki şahadê ê waxtio. Arşiva rojê ma rê ra nêkena dewlete. Nae ma rınd zaneme. Şairê ma 99 serriyo, waxtê tertelê 38i de des u phonc serre biyo. Her çi zano. Ebe çımanê xo diyo. Na şiwara hozanê ma her ca de êna vatene. Ez vist u şeş serre biyane, mı Estamol de kasetê Hüseyin Doğanay guret, o waxt mı na şiwara Çuxure heşnê, mı nêzanıtêne, şiwara Sılêmanê Qıcia. Tabi Hüseyin Doğanay u tenê lawıkwananê bina ki, ferqli varyanta de vata.

Hüseyin Doğanay, nia vatêne kasetê xo de:

ÇUXURE

“de wayi wayi wayi

de wayi wayi wayi

de, Mısto, lo gavano

de, tı eşmo se kena,

Celal Bayar amo

eşmo ma rê meymano,

Non sola ma nêweno

Ma de xain nia dano,

Tam zerrê mı terseno

Eşmo Dêrsım qır keno

de, wayi wayi wayi,

de, wayi wayi wayi

va ke, zalım, rew ma ra ne

domanê ma vêşayi.”

Waxto ke mı goş nêne na şiware ser, zerê mı ez werdêne. Celal Bayar endê mı rê dışmenê de pil bi. Mı no kaset ard, ma u piyê mı ki çê de goş na re ser, mı piyê xo de nia dêne, to vatê, sêl amo ser de, ju qesa fekê dê ra nêvejiyêne. Maa mı va ke, rayberê ma Nazmiya ra her serre ênê wertê talıbanê xo, ina ki ma rê eyni na şiwara Çuxure vatêne. Piyê mı bêveng mendêne. Nêwaştêne na dawa sero qesê kero (Teğmin ken, piyê mı malım bi, coka nêwaştêne C. Bayari reisê cumuri sero qesê kero!)

Şair u hozanê ma lawıkê eşqi ki sero xêlê nüsnê. Lawıka heskerdene Guliye, lawıkê de derga, ez şıma rê dı çekuyanê Guliye sero vınderi.

GULİYE

Namê to Güliye
Sağa peyêne, xetama qesê vace, tesela ma bıfiye
Gılanga ho mı de, berji ho vıle, şêri verê asma newiye
To dıma di-rê serri fetelino, hondê ho mırdiye
Dama şiaê mı de nêmenda, munıta, biya sıpiye
Hirê seferi kerdo sıleci, no ro textıkonê gemiye
Ondêr bımano, dina bosa bêfaydiye
Heqo, bojiyê fızılo bıcê, berze peyniya Qaf Dağiye
Heq mırodê ma bıkero, to biyaro, Hesenqajiye
Kunime tê vırandi zê zama u veyvıka newiye
To mekuma, raa ho hukmatu ra fiye
Hukmatu dest de neler bego gırê de, era ho ver mekuye
Di-rê roci xorti dewa ma de biyê kemi, dewe biya xan u xırabiye
To ke bêrê dewa ma, esq u çêf kuno cı, bena veyviye

Cêni estê, aqıl u famê to gırano
Cerez koun ra zofo, sermiyanê ho fidano
Çheki jêvegu de estê, süsliyê ho Alemano
Çısm u buriyê to rındekê, yajiyê serê qezentu – kıtabano
Xoce u hekim bıbo, na derse roniso, bıwano
Can polat bıbo ke, vera lıngunê to pay bımano
Xoji ve mordemê hewli bo, gırê dano, feqir baxa-bax nia dano
Lewê nan liska to ra, sisiko zê thomê gostê qırbanono
Bezna to cüanıke rındeka, zê Martin u Alamano
Raşti vace, kamo, jê sairê to ni qeydo imis keno, vano
Qedaê Sılê ho bıcêri, çıçegê cematano

Gorê vatenanê Şairê ma hirısê lawık u şiirê xo estê, pêro viri derê. Pêro ê dê mebê ki, hirêsê lawıke zano. Helbet ê şairanê bina zano, ina tey hesab keno. Bê dae ki, hona kes tam rınd nêzano, çand lawık, şiir u şiwarê Sılêmanê Qıci estê. Qey nêzanê? Çımke zafêri niamê nüsnaene, kıtab u dergi mecmua de niamê nustiş. Se ke ma va, fek be goş be goşa ra biyê vıla. Cem cemat, mıslet de amê qesêkerdene vatene. Heni weş mendê.

Şiwari, lawıki, şiiri, heway, çekuy, mılqi, şanıki, beyti, deyişi, qesê verêna, qesê khalıku u pirıka, itıqat u.ç.b. nina sero Dêrsım zê ğezna kulturê mao. Hirê ornagê ke mı cor dê, şairê ma Sılêmanê Qıci de:

Ju : Welatheskerdoğêni sero

Dıde : Qomê Dêrsımi sero çı zulm esto, ebe hunerê xo vera cı veciyo

Hirê : Wertê qomê xo de ihtılafê ke estê, zonê de weş vera cı vejiyo

Çar : Kêf u eşqê mıletê xo nêeyşto peyê çımanê xo, cı rê thamur cınıto, vato.

Phonc : İtıqat u raya mıletê xo çıka, a rae cı rê kerda zalal, bêomıd nêvırdê

Şeş : Mıslet cem – cematanê qomê xo de amo diyaene, cı ra düri nêkewto.

Hawt : Wenden u nüsnaena xo çina, qomê xo bêşiwar, bêlawıka u bêşiire nêvırdê.

Heyşt : Bêomıd u bêqudım nêkweto, hatani şan nêberbo

New : Şair u hunerbendanê bina ra ki qewete gureta, teyna nêmendo.

Des : Tertelê hirıs u heyşt de welat ra nêvejiyo, nınga xo welatê xo ra nêbırna.

Goranê qırnê ê waxti, nêzibo, omıdê xo nêbırno, çetıniye rê teslim nêbiyo…

3.5 Şiiranê Sılêman’i Qıc’i de kamci qalıb u pême estê.

Cor ornagê şiira de mı Awropa de u tenê dügelanê bina de, zafêri ebe ê qalıbanê cori nüsnenê. Feqet nê qalıbi ki zerê xo de onci bırinê ra, nıvş be nıvşe nüsnenê. Ornag: Eke ebe ju şairi qalıbê epike nüsno, zerê nae de ki onci çand şıklê bini ki kerdê hira. Çand şağê bini ki estê. Eke ebe qalıbê pastorale nüsni, Awropa de teyna gırêdaê nê qalıbi nêmende, tenêna, şağê bini ki kerdê ra. Her kulturi zerê xo de goranê edebiyatê xo ravê benê, kenê hira u ju sistem nanê ro.

Şair u hozanê ma Sılêmanê Qıci de ornagê ke mı cor dê, şiwara İmam Heseni, ‚Mire Mire Bêbexto Miro‘, çıqa ke serbest wezn nüsna, onci ki qafiya tede esta, ju qalıb tede esto. Ju şiware şiire niya, payjo kerda lawıke. Qey, tenê şairi sarê xo de fıkırinê, ‚ez ju lawıke nüsnen‘ ya ki vanê, her çi sarê xo de qedenenê, anê, nüsnenê ya ki vanê. Feqet eke şiire biye hazır, amê qom, caê de bin ki cêna. Çımke her kes nae ra çı fam keno, gorê xo tarif keno. Ju keno şiire, ju keno lawıke, ju keno hurındia şiire. Yanê, şair şiira ke nüsneno, ‚ez nae ken lawıke‘ ki, sarê xo de qedeneno, hona nüsneno. Sılêmanê Qıci nêmo zafêri şiwar u destani nüsnê. Gorê lawıka nüsnê. Çımke kemane dest dero vano. No ki ju orjinê hozan u şairanê Dêrsımio. Veri ra nia amo. Şair u hunerbendi tesirê xo her tım jubini sero esto. Sılêmano Qıc ki raa khalık u piyê xo ra şono. Piyê xo u apê xo ki şair biyê. Hozanê ma gorê ê waxti, tenê kesi şikinê vajê, şiirê. Beno, ez vera cı nêvejin. Şairanê maê bina ki nia ebe o qeyde vato. Helbet wertê zafine de ferqe esta. Dêrsım de verê hirıs u heyşti ki sarê xo rehet nêbi. ‘Dewleta Emewi, Abasi, Selçuki, Osmani pêroê xo Suni biyê, pêsirê Dêrsımi u Elewiya rehet ra nêvırdo, hatani roja ewroy. Thamara şair u şiwar u lawıka, Dêrsım de qe nêbıriya. Kesê ke ewro hunerê nê hozanê ma teğlit kenê helbet estê. Şair u hozanê ma şiwar u lawıkanê xo de verênde ebe wezno serbest dest kerdo cı, qafiya kerda cı, payjo çarna, onci wezno serbest. Sılêmano Qıc şairê ma ez şikin kamci nıvşe de name keri. Şairê ma gorê şiir, şiwar, lawıku de şairê şiira ‚‘epik u dramatike‘ de caê xo cêno.

3.6 Hukmê zoni şiire sero çıko?

Zon çıqa dewleti bo, şiire ki hondae dewletiya. No onci helbet gırêdaê şairio. Şair ebe zonê xo şikino şiire ki dewleti kero, ravê bero. Çımke her çiyê şairi verênde zono. Se ano re qeyde, se jubini ra gırê dano, helbet ferzo. Goranê şairi kulturo ke gureto, dınya de se nia dano, çiyê de muhimo. Şair koa, deyşta, çhema, gola, kerra, zınaranê welatê xo gere zê kafa destê xo nas kero. Kamci zon u qesa de qom u mıleto cı ra hes keno, gere ina ki bızano. Heskerdene, kesrete, tengasiya ina ju be ju bızano. Zono huşk u hol teyna çiyê niano. Mıleti ke xo na şiire de nêdi, cı rê mal nêbena. Hes kena şair xo raqılaşno. Şiire ebe zero hira kêfweş, u cesaretın bo. En çiyê de qışkek de berbiş, fıkranê xo de qerarli u zalal bo. Şiire şairê xo dest de zê kemeranê çengiya, eke şaş ya ki ğelet nê ro, o dês rıjino. Şiire ki zoni ki henêno. Şiire gere merde mebo. Her tım nınga sero bo. Tik bo, metewiyo. Şairo tersenok nêbeno şairê welatê xo. Ebe berbiş u zibaiş teyna nêbeno, waxt ke ame, gere huyaiş ki bızano. Şair u hozanê Dêrsımi, de, ha verê hirıs u heyşti, ha hirıs u heyşt ra dıma şiwari u lawık u şiirê xo, zafêri, dışmenanê Dêrsım serowo. Rojê de rehet u serbestiye nêdiya, nê harda de. Şair u hozanê ma Sılêmano Qıc zonê xo rındek zano, qomê xo de şin u şiwar de tımi lewê dina de biyo. Merdene de lewê dina de biyo. Derd u khulê qomê xo, ina vato, ‚ana dırbetia (bırina) ma sero vaje‘, ê ki vato, ‚bê veyve, ma rê, ana hewa vaje, tenê zerê ma rehet ke.‘ Ebe zeria xo şiyo. Kam waşti cı rê lawıke, kamci waşto, cı rê şiware eyşta ser. Qewete qudım u taqate da isananê xo. Helbet no karê hozan u hunerbendano, seba qomê xo emeg u moral bıdê cı. Hem fino berbiş, hem fino huyaiş, kamci mıxenetêni bıkero, şaneno rüyê dê, sero lawıke vejeno. Ebe kılmêni, şairê ma biyo her çiyê mıletê xo.

3.7 Şairê Zazaa estê, zonê Zazaa kotiro?

Helbet ma qalê şair u hozananê bina ki gere itha de biarime zon. Sey Qaji, Weliyê, Uşênê İmami, Qemero Areyiz, Baba Dewrêş^[17], Zılfi, Serdar, Mamud, Şervan Barihas, Hüseyin Doğanaz, Memed Çapan, Zeynelê Qeremani, Alaverdi u namê bini. Ma çıqa qalê Zazaa, edebiyat, tore, huner u kulturi keme, verênde zon êno re ma viri. Sebebo ke Zazaki de radon, televizyon kıtabxane, mektebi u akademi çinê? Zazaa de hunerbend, ilmdar, muzikwan, şairi estê, ma ê dezgê xo qey çinê? Nia dê, Mesut Keskin^[18] vano çı Zazaa sero: “Zazaki verênde defa juyine terefê Zazaa ra teğmini nüstiş 1798 u 1831 de nüstê Sultan Efendiyo ke Elewiya sero nüsno, hona ma dest de çino. (Dehqan 2010:2) Serra 1857/58 de İranolog Peter İ. Lerchi herbê Urızi u Osmaniya Qırım de, hepıs de ju Zazaê Bingoli de, dê sero qeydê ke (notê ke) guretê, dê vıraştene ebe alfabê latini nüsnê…. Nê tenê kari terefê ejnebiya ra hatani ser ra 1932 Almanya Leipzig de benê kıtab, vejinê.“ Uja ra tepia, yanê serra 1932 ra tepia hatani 1963, hetê zonê Zazaki ra pelê dara bilê nılewinê. 1963 se biyo: „Estamol de Roja Newe de ju qezeta vejiya. Zazaki, Tirki u Kurmanci, a ki teyna ju more vejiya, ae ra tepia, menkerda“^[19] Zazay, welato ke tederê, roja ke cumurêt ilan biyo, ae ra tepia dewlete zone Zazaa kerdo men ‘yasaq’. Çê xo de, şênatiye de, veyva de, dewe de, merga de, hêgaa de zonê xo qesê kerdo. Eke dewa xo ra vejiyay, şi şehera, şi mekteb, bi wayirê meslege, bi memur u.ç.b., zonê xo endê kerd xo vira. Ma, wendoğ, ilmdar, malım, tıxtor, roştberê Zazaa çinê bi? Biyê, se çinê biyê! Şeşsê serre bınê bandıra İmparatorê Osmaniya de qe çiyê nênüsno, Erebki musê, Tırkiyê Osmani musê, Qurane wenda, qe Erebki ki nênüsno. Eke nüsnê ki, ma dest de çinê. Qewete da Tırka, cumuret no ro, dewletê de newiye na ro, ebe xo koti mendê? Tırkiyo newe musay, zonê xo de nênüsna, ebe Tırki bi şair, muzikwan, hunerbend, nüstoğ, roştber hama Zazaki de qey nêbi? Zazaa siyaset, çepçêni, lewê çhepê Tırka de ca guret, Tırki musay, zonê xo qesê nêkerd. Hereketê Kurda de, siyasetê dina de ca guret, Khurmanci qesê kerd, zonê xo qesê nêkerd, xorê kulturê xo de çiyê nêkerd, nêwaşt. Ewro vist u hirê televizyonê Kurda estê, hona ê mıletê Zazay ju radon çino ke des u phonc deqê zonê xo de goş re ser nê. Çımke Tırka va, ‚Zazay Tırkê‘ u bısılmanê. Kurda ki va, ‚Zazay Kurdê u bısılmanê, Zazaki ki lehçê Kurdiyo‘ Zazay ki ewro kewti no hal (zor hukım, kiştene, talan kerdena dewlete helbet qe rojê are nêda cı, ma nae zanenime. Şêx Said, Sey Rıza tebe havalanê dina eyşti dare. Mıletê ma hetê dina kerd, Tırka rê cumurêt na ro, ju dewletê nê ro! Xelata cumurêti ki dewlete ebe êğdam u surgına, cıwab da mıletê ma). Latinki alfabe musay, onci zonê xo nênüsna. Dewlete Qoçgiriye, Dêrsım de isyani veti, kok u ajê Zazaa bırna. Hetê siyaseti ra eke ma cıwab vajime, beka ke kemi êno. Ez heni teğmin ken, siyaset teyna çiyê niyo. Zazay qey dezgê xo ronêne, qey zon u kulturê xo nêkerdo nüstiş? Ma na qesa roştber – hunerbend u siyasetmedaranê Zazaa sero vırdame, wa ê cıwabê na qesa bıdê?.

3.8 Şiir u şiwarê şairanê ma se reşti ma?

Zonê ma sero 1932 hatani 1963 Zonê Ma se ke kardi erzena re lak, bırnena, heni bıriyo, hirıs serre kes wayir nêvejiyo, ne roştberê xo, ne siyasetmedarê xo, ne ki êyê ke şehera de wanenê, wendoğê xo. Tırki – Khurmanci zonê de weşo, heni şiyo. Hama ma gere xo vira mekeme, şair u hozananê ma o waxt ki vato, nêvınetê. Çı hêf ke wenden u nüsnaena dina çinê biyo. ‘Heq cı rê ame çımê rame‘, se amo? 1960 ra tepia, kesê ke şiyê ğeribiye, şiyê welatanê Awropa, ina ki wenden u nüsnaene zafêri nêzanıtêne. Se kerdêne? O waxt Almanki (Cassettenrekorder, Tonband) teyp, teypi isananê ma gureti, ğeribiye de nê banda de qesê kerdê, payjo ruşnenê welat. Nafa ki çê dina goş nêne ser. Jukek itha xo rê guretê nê karkera, ju teypi ki guretê, berdê welat. Hem ina bandi de qesê kerdê, cı rê rusnêne, hemı ki karkero ke ğeribiye de, nafa ki ê cıwab dêne. Hurendia mektuba de nê teypa guret bi. Payco nê teypi karê de bin rê ki bi. Veng cênê. Ê cirana, ê veyva, ê şênatiye u her çi, resım çino, hama vengê her çi cênê. O waxt isanê maê ke zon u kulturê xo ra hes kenê, nê teypi eyşti vılê xo, cêray, vengê kami weşo, kam kılam u lawıka weş vano, şi lewê dina. Teklif kerd, ard çê xo de kerd meyman, cemat de her kes qesê keno, xo dano naskerdene, o ra tepia nafa ki hozan u şairanê ma vatêne. Tarıxi sero qesê kerdêne, şanıki, şiwari, şiiri, beyti u.ç.b. ma deyndarê nê isananime ke ê lawık u Tarıxê mao ke biyêne vindi, kesi nênüsno, ma rê ardo hatani roja ewroy. Sılêmano Qıc ki nina ra juyo. Hama telukê de bin vejiya, No kar terefê ju kesi ya ki dı kesa ra nêbi, teypê kami bi, her kesi çiyo nianên kerd. O waxt her çi kewt têwerte. Karê ma taêna bi çetın. Çımke waxto ke şair u hozananê ma, nê bandi kerdi pırr; ju, raa tıcareti ki kewt kar; dıde, waxto ke nê şiira u lawıka arêkerdoğ kağıte sero bınüsnê, problemê dewa u feka vejiya, nina se çarnena, ebe kamci alfabe nüsnenê, ebe fekê kamci dewe nüsnenê, tam kewt têwerte. Ewro nê pêserok kıtab, muzik, film u arêkerdoğêni de nê çetıni estê. Zono ke şairi u hozani vato, qesê kerdo, lawıki vatê, hama hama her fekanê zonê ma de, muzikwan u hunerbendi vanê. Ju lawıke tı nia dana, kerda çiyê de bin. Karê de nianên ewro ki eke ebe ju dest, ebe qeyde u sistemê de merkezi mêro vıraştene. Safi kerdene beno çetın. Çımke Sılêmano Qıc mı ki ebe çımanê xo nêdiyo, hama emeg u karê dê nıka masa mı sero, bê dê ken. Emegê şair u hunerbendanê mao ke nê isananê arêkerdoğa hatani verê destanê ma ardo, itha de dolımêna dina ra van: weş u war u berxudar bêne!

Ez wazen tebliğê xo Goethey seba şiira vato çı, ebe qesa dê qedênen…

„Şiire sero nüsnaiş qe rojê kemi nêmaneno, çımke dınya hondae ke gırsa, hondae dewleti, weşiye heni reng be renga ke, qe çiyo ke rayşt niyo, çiyo ke, şair ê se ke êno re cı, heni raştiye ser biaro meydan, o waxt ra dıme bê şiire bımano“^[20] (Goethe).

KANKANE / Çımey:

• http://tr.wikipedia.org/wiki/Zazalar#cite_note-6
• Aristotoles, bütün yapıtları – 2 Poetika-şiir Sanatı üzerine 1 Baskı SayYayınları 2011.1447 a sayfa 35
• Qalıb u namê nê şiira zonê Latinde ki niyanênê, coka mı nêvurnayi.K.A.

Epik, Lirik, Dramatik, Didaktik u Pastroal, zonê Alman u Awurpade ki, eyni nê qalıb ebe no name nasbenê.

Zonê almana de: http://de.wikipedia.org/wiki/Satire

Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taş de, Sılêman’ê Qız’i xo sero vata.. Şairi, tı ke perskerê vajê tı kama; gege cewabo niya hazır danê. K.A.

Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taş’i Sılo Qız 10.05.2009

• http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm

Kasetê Hüsêyin Doğanay 1975

http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm

Mesut Keskin: “Zazacadaki alfabe sorununa bir bakış ve çözüm önerisi”. Zaza Dili Sempozyumu 2011, Bingöl Üniversitesi yayınları. İnternette: http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/Keskin-Zazacadakialfabesorunu.pdf

• http://www.toplumdusmani.net/modules/wfsection/article.php?articleid=948

Kemal Akay Xamırpêt

Gulane, 2012 Hannover / Almanya

1. http://tr.wikipedia.org/wiki/Zazalar#cite_note-6 ↑
2. Aristotoles, Bütün yapıtları – 2 Poetika Şiir Sanatı Üzerine Çeviren, Furkan Akderin, say yayınları 1. baskı 2011 s.30 www.sayyayincilik.com ↑
3. Aristotoles, bütün yapıtları – 2 Poetika-şiir Sanatı üzerine 1 Baskı SayYayınları 2011.1447 a sayfa 35 k.n.v. S..40 ↑
4. ↑
5. Qalıb u namê nê şiira zonê Latinde ki niyanênê, coka mı nêvurnayi.K.A. ↑
6. http://www.ebilge.com/34600/Didaktik,_epik,_pastoral,_lirik,_satirik,_dramatik_siir_nedir.html ↑
7. Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taş de, Sılêman’ê Qız’i xo sero vata.. Şairi, tı ke perskerê vajê tı kama; gege cewabo niya hazır danê. K.A. ↑
8. Reportajê Hüseyin Ayrılmaz u Cemal Taşi Sılo Qız 10.05.2009 http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm ↑
9. Vatoğ: Sılêmano Qız, Arêker: Hawar Tornêcengi. Tayê Lawıkê Dêrsımi. Berhem Yayınları 6, baskı Aydınlar matbaacılık Kızılay-Ankara. Birinci baskı 1992 sayfa / 141/142. ↑
10. Seter; Dewê de Dêrsımia, nıka gırêdaiya qeza Bingoli Xorxolia. ↑
11. k.n.v S 266 / 267 ↑
12. Çuxure, Dewê de Dêrsımia k.n.v pelge 93. ↑
13. Sülü, Memed u Hesen ağa, hirêmêna ki bıraê. ↑
14. k.n.v pelge 93. ↑
15. Kasetê Hüseyin Doğanay 1975 ↑
16. Arêker: Cemal Taş http://dersimzazaplatformu.de.tl/PLATFORUM–k1-%26%23351%3Bifreli-k2–/thema-1-Say%FDr%EA-Say%FDru-.-~-.-SILEMANO-QIZ.htm ↑
17. Gımgım (Varto) rao, nêmo zafêri şiwar u lawıkê Dêrsımi vatêne. ↑
18. Mesut Keskin, zazacadaki alfabe sorununa bir bakış ve çözüm önerisi. http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/Keskin-Zazacadakialfabesorunu.pdf ↑
19. Mesut Keskin http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/Keskin-Zazacadakialfabesorunu.pdf ↑
20. http://www.toplumdusmani.net/modules/wfsection/article.php?articleid=948 ↑