Dersim Katliamı, Türkiye Cumhuriyeti’nin erken döneminde uygulanan merkezileştirme politikalarının en sert ve en yıkıcı örneklerinden biri olarak tarihe geçti. 1937–1938 yıllarında yürütülen askerî operasyonlar, resmi söylemde “isyan bastırma” olarak tanımlansa da, yaşananlar bölgenin kültürel, inançsal ve toplumsal dokusunu hedef alan geniş kapsamlı bir şiddet süreciydi. Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte Ankara yönetimi, ülkenin tüm bölgelerinde tek millet, tek dil, tek kültür anlayışını hâkim kılmayı amaçladı. Dersim ise coğrafi olarak ulaşılması zor, Alevi Kürt/Zaza kimliğiyle öne çıkan, geleneksel aşiret yapısını koruyan ve devlet otoritesinin sınırlı olduğu bir bölgeydi. 1925 Şeyh Said İsyanı sonrası çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ve 1935’te yürürlüğe giren Tunceli Kanunu, Dersim’i özel bir askerî yönetime bağladı ve bölgenin özerk toplumsal yapısını fiilen ortadan kaldırdı.
1937’de devletin yol, köprü ve karakol inşaatlarıyla bölgeyi kontrol altına alma girişimleri, aşiretler arasında huzursuzluk yarattı. Bu süreçte Seyit Rıza hem bir kanaat önderi hem de bölgenin onurunu temsil eden bir figür olarak öne çıktı. Devlet, yaşanan gerilimleri isyan olarak nitelendirerek ilk büyük operasyonu başlattı. Çatışmalar kısa sürede bastırıldı. Seyit Rıza ve arkadaşları 1937 Kasım’ında Elazığ’da idam edildi. Onun tarihe geçen sözleri bir halkın hafızasında hâlâ yankılanmaktadır: “Ben sizin yalanlarınızla baş edemedim; bu bana dert oldu. Ama ben sizin hilelerinizle baş edemedim; bu da size dert olsun.”
1938’de başlatılan ikinci harekât çok daha geniş kapsamlı ve yıkıcıydı. Köyler yakıldı, mağaralara sığınan siviller bombalandı, kadın, çocuk, yaşlı demeden binlerce insan öldürüldü. Sağ kalanlar batı illerine sürgün edildi, aileler parçalandı, soy bağları koparıldı. Resmî rakamlar tartışmalı olsa da araştırmalar on binlerce insanın hayatını kaybettiğini göstermektedir.
Dersim Katliamı yalnızca bir askerî operasyon değil, aynı zamanda bir kültürel kırılmaydı. Zazaca/Kırmancki ve Kürtçe konuşmak yasaklandı, Alevi inanç pratikleri baskı altına alındı, aşiret yapısı dağıtıldı, bölgenin adı Tunceli olarak değiştirildi, hafıza mekânları yok edildi. Bu süreç Dersim toplumunda derin bir travma yarattı. Ağıtlar, anlatılar ve sözlü tarih yaşananların en güçlü tanıkları olarak günümüze ulaştı.
Dersim Katliamı, Türkiye tarihinin en acı ve en az konuşulan sayfalarından biridir. Gerçek bir toplumsal yüzleşme yalnızca geçmişi anlamak için değil, gelecekte benzer acıların yaşanmaması için de zorunludur. Dersim’in dağlarında hâlâ yankılanan sessizlik, bir halkın adalet ve hafıza arayışının sembolü olmaya devam etmektedir.